 |
|
|
TRIZدر یک نگاه
|
 |
1-1- معناي TRIZ:
واژه TRIZ (تريز) برگرفته شده از حروف اول كلمات در
عبارت روسي زير مي باشد :
«Teoriya Resheniya Izobrototelskikh Zadatch»كه برابر
انگليسي آن عبارت «Theory of Inventive Problem
Solving» (با مخفف TIPS) است كه به معني نظريه حل
ابداعانه ي مسئله مي باشد . اين دانش در سراسر جهان
تحت عنوان TRIZ شناخته مي شود و متداول شدن اين نام به
اين علت است كه بنيانگذار آن ، دانشمند خلاقيت شناس
روسي گنريچ سائولويچ آلتشولر (G.S. Altshuller)
(1998-1926) مي باشد .
دانش TRIZ با نام ها و عنوان هاي توصيف گر مخفتلفي
مانند نوآوري نظام يافته[1] ، خلاقيت اختراعي[2] ،
فناوري خلاقيت و نوآوري[3] ، روش شناسي اختراع[4] ،
الگوريتم اختراع[5] ، روش شناسي حل مسئله هاي
ابداعي[6] ، روش شناسي حل ابتكاري و ابداعانه ي
مسئله[7] ، مهندسي خلاقيت و نوآوري[8] ، روش شناسي
خلاقيت[9] ، خلاقيت شناسي اختراع[10] ، خلاقيت شناسي
فناوري[11] و مواردي از اين قبيل ناميده مي شود
(گلستان هاشمي 1382 ، 12) .
2-1- تعريف TRIZ:
دانش TRIZ مي تواند در دامنه اي از يك طيف مفهومي و
گستره اي از تعاريف قرار بگيرد كه يك انتهاي آن نوعي
جهان بيني خلاق يا رويكردي جامع به علوم و فناوري و
انتهاي ديگر آن انواعي از ابزارهاي حل خلاق مسئله و
فنون خلاقيت و نوآوري را شامل گردد.
آلتشولر TRIZ را تحت عنوان علم فناوري خلاقيت و نوآوري
مي داند . با نتيجه گيري از ديدگاه آلتشولر مي توان
TRIZ را نوعي علم خلاقيت شناسي (Creatology) دانست .
يكي از دانشمندان برجسته TRIZ به نام سيمون
ساورانسكي[12] اين دانش را چنين تعريف كرده است :
« TRIZ عبارت است از يك دانش انسان گراي[13] مبتني بر
روش شناسي نظام يافته[14] براي حل ابداعانه ي مسئله »
(گلستان هاشمي 1382 به نقل از ساورانسكي 2000 ، 22) .
همچنين برخي صاحب نظران ، TRIZ را اين چنين تعريف مي
كنند :
«TRIZ عبارت است از نوعي رويكرد الگوريتمي[15] براي حل
ابداعانه مسائل فني و فناورانه[16] » (گلستان هاشمي
1382 به نقل از ساورانسكي 2000، 23) .
با توجه به عنوان هاي توصيف گر مختلفي كه در قسمت (1)
براي ناميدن TRIZ ذكر شد مي توان به شناخت بيشتري
درباره مفهوم كلي دانش TRIZ دست يافت .
3-1- تاريخچه TRIZ :
شالوده هاي دانش TRIZ از سال 1946 توسط گنريچ آلتشولر
بر اساس نتايج حاصل از مطالعه اختراعات مختلف پايه
گذاري شد .
آلتشولر كه به پدر TRIZ لقب دارد در سال 1926 در روسيه
(شوروي سابق) متولد گرديد. وي كه از همان دوران
نوجواني نسبت به ابداعات و اختراعات كنجكاوي و علاقه
خاصي داشت و اولين اختراع خود را در سن 14 سالگي انجام
داد در اداره ي ثبت اختراعات مشغول به كار شد.
كار او كمك به مخترعين براي ثبت اختراعاتشان بود . او
در حين كار، گاهي به حل مسائل فني آنان كمك مي كرد .
در اين دوران بود كه او دريافت حل مسائل فني كه منجر
به اختراع و نوآوري مي شود به اصول و روش هائي فراتر
از تكنيك هاي خلاقيت شناخته شده تا آن هنگام نياز دارد
. آلتشولر در طي مطالعات خود به اين نتيجه مهم رسيد كه
يك نظريه اختراع[17] بايستي داراي چند ويژگي اصلي از
جمله موارد زير باشد :
1- شامل يك فرايند گام به گام و نظام يافته باشد .
2- بتواند از ميان گستره اي از راه حل ها مستقيما به
بهترين راه حل (راه حل ايده آل يا كمال ) منجر گردد .
3- داراي ويژگي تكرارپذيري باشد .
4- بتواند ساختاري براي دانش ابداع ارائه نمايد.
آلتشولر بيش از 20000 اختراع ثبت شده[18] (پتنت) را
مورد بررسي قرار داد تا متوجه شود اختراعات به عنوان
مسئله هاي ابداعي (يعني مسئله هائي كه راه حل آنها
مشخص نيست و بايستي آن را با روش هاي خلاق و ابداعي
كشف كرد) چگونه حل شده اند .
از بين اين تعداد آلتشولر 40000 اختراع مهم و برجسته و
به عبارتي راه حل هاي خلاق و ابداعي اصلي را مورد
مطالعه عميق تر قرار داد. براساس نتايج حاصل از اين
نوع مطالعات خلاقيت شناسي تحليلي ، آلتشولر به كشفيات
بسيار مهمي دست يافت و اصول ، مفاهيم و روش هاي TRIZ
را به عنوان يك علم نوين و بسيار با ارزش به جهان
ارائه نمود .
البته اين خلاقيت و نوآوري فوق العاده مهم آلتشولر
متاسفانه همانند بسيار از كشفيات و اختراعات كوچم و
بزرگ تاريخ در ابتدا درك نشده و با انواع مخالفت ها ،
مقاومت ها و بي مهري هاي تاسف برانگيز (آنچه كه در
خلاقيت شناسي تحت عنوان اينرسي خلاقيت و نوآوري ناميده
مي شود) مواجه شد و آلتشولر همانند بسياري از
دانشمندان و مخترعين سختي ها و مرارت هاي بسيار زيادي
را متحمل گرديد كه مطالعه آن حاكي از ارادهء والا و
تلاش و پشتكار شگفت انگيز آنان است.
به دليل بي توجهي ها و مخالفت هاي اوي آن زمان ، TRIZ
نتوانست به خوبي در روسيه ايفاي نقش نمايد و بعدها
جايگاه آن شناخته شد . پس از پايان جنگ سرد و گسترش
ارتباطات ، كشورهاي اروپائي ، آمريكا ، ژاپن و ديگر
كشورها با دانش TRIZ آشنا شده و با پي بردن به اهميت
فوق العاده زياد آن بلافاصله آن را جذب كرده و ضمن به
كارگيري درصد رشد و توسعه آن برآمدند.
چنان كه در حال حاضر درباره TRIZ به عنوان يك دانش
تخصصي تحقيقات وسيعي به عمل مي آيد و اصول و مفاهيم آن
توسط بسياري از دانشمندان ، پژوهشگران ، مديران ،
مهندسان و كارشناسان رشته هاي مختلف علمي در جهت حل
مسائل و ايجاد نوآوريها به كار گرفته مي شود و همچنان
به سرعت در حال گسترش و تكامل است .
بزرگ ترين خلاقيت و نوآوري آلتشولر به عنوان يك
دانشمند علوم و مهندسي ، يك دانشمند خلاقيت شناس و نيز
به عنوان يك مخترع ، خلاقيت و نوآوري او درباره خود
موضوع خلاقيت و نوآوري مي باشد.
آلتشولر به عنوان مخترع فنون اختراع و پايه گذار دانش
TRIZ با تلاش و پشتكار بسيار جدي به مدت 52 سال در
راستاي رشد و توسعه آن يكي از اصلي ترين و موثرترين
بنيانگذاران علم خلاقيت شناسي و از بزرگترين دانشمندان
قرن بيستم محسوب مي شود(آلتشولر در سال 1998 در آمريكا
اين دنيا را ترك نمود). نقش و اهميت نظريه TRIZ شاهكار
علمي آلتشولر به قدري است كه از جنبه اي مي تواند در
رديف نظريه هاي علمي بزرگي مانند نظريه كوانتومي و
نظريه نسبيت قرار گيرد و آلتشولر را با دانشمندان
بزرگي مانند پلانك ، انيشتين ، شرودينگر ، پياژه و
پائولينگ همسنگ نمايد .
نگارنده معتقد است اگر چنانچه جايزه نوبلي نيز به نام
جايزه نوبل خلاقيت شناسي (مانند جوايز نوبل فيزيك ،
شيمي و زيست شناسي) وجود مي داشت بي گمان آلتشولر از
شايسته ترين دريافت دارندگان آن مي بود.
4-1- اجزاء اصلي دانش TRIZ :
به طور كلي مجموعه نتايج حاصل از خلاقيت شناسي تحليلي
اختراعات توسط آلتشولر كه تشكيل دهنده دانش TRIZ است
شامل مفاهيم مختلفي است كه مهم ترين آنها به طور خلاصه
و فهرست وار موارد زير مي باشند:
1-4-1- قانون افزايش سطح ايده آل بودن[19] (قانون
كمال). به اين معني كه نظام هاي فني[20] همواره به سمت
افزايش درجه ايده آل بودن يا كمال خود پيش مي روند.
ايده آلي يا سطح ايده آل بودن عبارت از نسبت جمع كليه
جنبه هاي مثبت و مفيد سيستم به جمع كليه جنبه هاي منفي
و مضر سيستم ( ) مي باشد ( I=)
2-4-1- سيستم 4 مرحله اي حل مسئله : شامل مراحل زير مي
باشد:
1) شناخت مسئله
2) فرمول بندي مسئله
3) جستجوي مسائل قبلا حل شده (استفاده از 39 پارامتر
مهندسي)
4) استفاده از الگوهاي راه حل هاي كشف شده( به كار
گيري 40 اصل اختراع)
3-4-1- سطوح 5 گانه حل مسئله و نوآوري:
شامل 5 سطح زير است:
1) راه حل هاي مشخص
2) بهبودهاي كوچك
3) بهبودهاي بزرگ
4) مفاهيم جديد
5) كشف هاي بنيادي
4-4-1- تحليل ماده- ميدان[21] (تحليل Vepol):
با استفاده از اين تحليل مسائل به طور كلي به دو دسته
تقسيم مي شوند :
1-4-4-1- مسائل آشنا (مانوس) تحت عنوان مسائل
استاندارد
2-4-4-1- مسائل ناآشنا (نامانوس) تحت عنوان مسائل غير
استاندارد
5-4-1- قوانين 8 گانه تحول و تكامل نظام هاي فني[22]
(قوانين پيشرفت فناوري)
6-4-1- تعداد 76 راه حل ابداعانه استاندارد[23] :
مسائل استاندارد شناخته شده با تحليل Vepol مي توانند
با استفاده از اين 76 راه حل ابداعانه استاندارد حل
شوند.
7-4-1- ماتريس تناقض ها[24]:
در نظريه TRIZ از مسئله ابداعي[25] تحت عنوان تناقض
تعبير مي شود كه معني آن دو موقعيت متضاد يا دو كيفيت
متعارض است ، يعني افزايش سطح كيفيت يكي موجب كاهش سطح
كيفيت ديگري مي شود و حل ابداعانه مسئله ، كشف راه حل
اين تناقض مي باشد.
8-4-1-تعداد 40 اصل براي اختراع و نوآوري[26]
9-4-1- مجموعه اي از تاثيرات علمي اساسي
(تاثيرات فيزيكي ، شيميائي ، هندسي و زييست شناختي)
10-4-1- روش [27]ARIZ (الگوريتم حل ابداعانه مسئله):
ARIZ يك دستورالعمل نظام يافته براي شناسائي راه حل
مسئله غيراستاندارد با استفاده از قابليت هاي همه فنون
و روش هاي خلاقيت مي باشد .
TRIZ
6-1- فوايد و كاربردهاي TRIZ
با استفاده از دانش TRIZ مي توان به نتايج و
دستاوردهاي متعددي از جمله موارد زير دست يافت:
1-6-1- دستيابي به نوعي نگرش جامع علمي به ابداعات و
اختراعات .
2-6-1- شكل گيري جنبه هاي بسيار مهمي از علم خلاقيت
شناسي.
3-6-1- دستيابي به نوعي جهان بيني خلاق.
4-6-1- كشف انواعي از راه حل ها براي مسائل ابداعي
يعني مسائلي كه با روش هاي معمولي متداول راه حل آنها
به دست نمي آيد.
5-6-1- دستيابي به بهترين و موثرترين راه حل ها براي
انواع مسائل علمي ، فني ، انساني و اجتماعي.
6-6-1- پيش بيني روند ابداعات و اختراعات در آينده
(خلاقيت شناسي آينده شناختي)
7-6-1- ارائه آموزش هاي نوين مبتني بر TRIZ در مدارس و
دانشگاه ها (خلاقيت شناسي پرورشي مبتني بر TRIZ)
8-6-1- تسهيل و تسريع روند رشد و توسعه علوم و فناوري
.
7-1- ديگر رويكردهاي خلاقيت شناختي مبتني بر TRIZ
با استفاده از اصول و مفاهيم TRIZ و توسعه تحليل هاي
مبتني بر آن ، رويكردهاي خلاقيت شناختي خلاصه شده يا
تعميم يافته تر ديگري مانند موارد زير حاصل شده است و
اين روند تكاملي همچنان ادامه دارد .
1-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي [28]USIT:
رويكرد ساده شده و عصاره اي از TRIZ (ارائه شده توسط
سيكافوس[29] در شركت فورد) به معني تفكر ابداعانه
ساختار يافته يكپارچه.
2-7-1- رويكرد خلاقيت شناسي AZIT(با واژگان روسي و به
انگليسي ASIT[30]) :
به معني تفكر ابداعانه نظام يافته پيشرفته.
3-7-1- رويكرد خلاقيت شناسي TRTS (با واژگان روسي و
انگليس [31]TDTS) به معني نظريه رشد و توسعه نظام هاي
فني.
4-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي TRTL(با واژگان روسي و به
انگليسي [32]TDCP) به معني نظريه رشد و توسعه افراد
خلاق.
5-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي [33]TTVC به معني نظريه
جامع براي خلاقيت چند جانبه.
6-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي OTSM (با واژگان روسي و
به انگليسي [34]GTST) به معني نظريه عمومي تفكر قوي.
منابع :
سيد مهدي گلستان هاشمي ، 1382،مقدمه اي بر دانش خلاقيت
شناسي، انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه صنعتي اصفهان .
سيد مهدي گلستان هاشمي، 1382، خلاقيت شناسي و TRIZ .
مجله خلاقيت شناسي ، كارافريني و TRIZ.
--------------------------------------------------------------------------------
1- Systematic Innovation
2- Inventive Creativity
3- Creativity & Innovation Technology
4- Invention Methodology
5- Invention Algorithm
6- Solving Methodology of Inventive Problems
7- Inventive Problem solving Methodology
1- Creativity & Innovation Engineering
2- Creativity Methodology
3- Invention Creatology
4- Creatology of Technology
[12] - Semyon D. Savransky
[13] - Human – Oriented Knowledge
[14] - Systematic Methodology
[15] -Algorithmic Approach
[16] - Technical & Technological Problems Solving
[17] -Theory of Invention
[18] - Patent
[19] -Increasing Ideality
[20] - Technical Systems
[21] - Substance – Field Analysis
[22] - Technical System Evolution
[23] - 76 Standard Inventive Solution
[24] - Contradiction
[25] - Inventive Problems
[26] - 40 Principles of Invention
[27] - Algorithm of Invention Problem Solving
[28] - Unified Structured Inventive Thinking
[29] - Dr. Ed Sickafus
[30] - Advanced Systematic Inventive Thinking
[31] - Theory of Development of Technical Systems
[32] - Theory of Development of Creative
Personalities
[33] - Template Theory for Versatile Creativity
[34] - General Theory of Strong Thinking
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
| |
|
|
|
