علم خلاقيت شناسی :

علم مطالعه فرآيندها و پديده های خلاقيت ، حل خلاق مساله ، ابداع ، اختراع و نوآوری در کليه موضوعات با رويگردهای علمی مختلف
سيد مهدی گلستان هاشمی
علم خلاقيت شناسی ، بنا به تعريف نگارنده علم مطالعه فرآيندها و پديده های خلاقيت ، حل خلاق مساله ، ابداع ، اختراع و نوآوری در کليه موضوعات با رويگردهای علمی مختلف می باشد. اين علم دارای محتوای بين رشته ای و چند رشته ای بوده و با همه شاخه های علوم و فناوری در ارتباط می باشد.

با توجه به اينکه واژه خلاقيت شناسی (به عنوان معادل واژه Creatology) با دو مفهوم اصلی خلاقيت (Creativity) و نوآوری (Innovation) مربوط می باشد بنابراين لازم است ابتدا با استفاده از منابع علمی مختلف ، تعاريف و مفاهيم اين دو مفهوم مورد توجه قرار گيرد :

1- تعاريف و مفاهيم خلاقيت و نوآوری

برای واژه خلاقيت به عنوان معادل واژه Creativity توسط صاحب نظران از جنبه های مختلف تعاريف متعددی ارائه شده است که در اينجا مهم ترين آنها بيان می شوند :

1-1- تونی پروتکور[1] (1999) به نقل از ورتهامير[2] (1945 و 1959) بيان می دارد خلاقيت عبارت از توانائی نگاه جديد و متفاوت به يک موضوع و به عبارتی فرايند شکستن[3] و دوباره ساختن[4] دانش خود درباره يک موضوع و به دست آوردن بينش جديد نسبت به ماهيت آن .

1-2- پروتکور(1999) همچنين به نقل از کلی[5] و راجرز[6](1954) بيان می دارد خلاقيت پديده ای است که هنگامی روی می دهد که فرد افکار خود را در جهت فهم متفاوت و بهتر از يک موضوع يا موقعيت سازماندهی می نمايد .

1-3- پروتکور(1999) همچنين به نقل از تورنس[7] (1965) بيان می دارد خلاقيت عبارت از فرايند حساس شدن به مسائل ، نواقص ، شکاف های دانش ، عنصر مفقوده ، ناهماهنگی ها و مواردی از اين قبيل و شناسائی دشواری ها ، جستجوی راه حل ها ، حدس زدن ها يا منظم کردن فرضيه ها درباره نواقص ، آزمودن و دوباره آزمودن و سرانجام به هم مرتبط کردن نتايج .

1-4- پروتکور(1999) همچنين به نقل از تودور ريکاردز[8] (1988) بيان می دارد خلاقيت عبارت از فرايند کشف شخصی به طور نسبی ناهوشيار و هدايت کننده به سوی بينش های جديد و مناسب .

1-5- ريکاردز (1997) می نويسد خلاقيت عبارت از خارج شدن از قالب های ذهنی[9] . وی همچنين بيان می دارد خلاقيت عبارت از کشف چيزهای جديد و معنی دار می باشد .

1-6- پروتکور(1999) به نقل از واينمن[10] (1991) بيان می دارد خلاقيت عبارت از توانائی خارج شدن از جهان مرسوم و رد شدن از تله تکرار و دوباره مرتب کردن طبقه ها می باشد .

1-7- پروتکور(1999) همچنين به نقل از گيليام[11] (1993) بيان می دارد خلاقيت عبارت از فراند کشف آنچه تا به حال در نظر گرفته نشده و عمل ايجاد ارتباطات جديد .

1-8- ترزا آمابيلی[12] (1996) بيان می دارد خلاقيت عبارت از توليد ايده های جديد و مفيد در همه زمينه ها .

1-9- گيلفورد[13] (1954) خلاقيت را عبارت از تفکر واگرا[14] (در برابر تفکر همگرا[15]) می داند .

1-10- ادوارد دبونو[16] (1968) خلاقيت را عبارت از تفکر جانبی [17] (يا افقی) (در برابر تفکر عمودی[18]) می داند .

1-11- برخی صاحب نظران ، خلاقيت را مترادف حل مسئله[19] دانسته و عده ای ديگر آن را ابزار حل مسئله می دانند .

همان طور که ملاحظه می شود انواع تعاريف خلاقيت دارای نقاط مشترک زيادی می باشد . با توجه به اين مفهوم که خلاقيت يک مفهوم چند جنبه اي[20] است بنابراين همه اين تعاريف می توانند شامل دو دسته کلی شوند : يک دسته تعاريفی که خلاقيت را از نظر فرآورده يا محصول و نتيجه آن مورد توجه قرار می دهند و دسته ديگر تعاريفی که خلاقيت را از جنبه فرايند و چگونگی آن بيان می دارند.



2- تعاريف و مفاهيم نوآوری

واژه نوآوری به عنوان معادل واژه Innovation به شکل های زير تعريف شده است :

2-1- نوآوري به معني خلاقيت عينيت يافته :

در اين نوع تعريف نوآوري داراي مفهوم عملياتي شدن و به مرحله اجرا درآمدن انديشه هاي نو مي باشد . از اين ديدگاه مي توان نوآوري را به معني خلاقيت عيني[21] به عنوان شكل اجرائي شده و تحقق يافته خلاقيت ذهني[22] دانست . بنابراين همان طور كه ملاحظه مي گردد دو واژه خلاقيت و نوآوري داراي دو مفهوم متفاوت جداگانه ملي در عين حال مرتبط با يكديگر مي باشند .

2-2- نوآوري به معني فراورده جديد در سطح سازمان :

در اين نوع تعريف ، منظور از نوآوري فراورده جديد يا محصول خلاقي[23] است كه توسط يك سلزمان ارائه مي گردد . فراورده خلاق مي تواند نرم افزاري مانند انواع خدامات (مثل خدمات آموزشي ، خدمات بهداشتي درماني ، خدمات اداري و ...) و يا سخت افزاري مانند كالاها (مثل محصولات صنعتي ، محصولات داروئي ، محصولات غذائي و ...) باشد . به طوري كه ملاحظه مي شود تعاريف خلاقيت و نوآوري داراي عناصر مفهومي تازگي و نوي[24] ، جديدي[25] ، سرآغاز بودن[26] ، اول بار بودن[27] و همچنين مفيد بودن[28] مي باشند . بنابراين انواع كشفيات علمي نظريه هاي علمي (تئوري ها و فرضيه ها) اختراعات و نيز آثار بديع هنري و ادبي مانند كشف عناصر شيميائي قوانين حركتي نيوتن ، حساب ديفرانسيل و انتگرال ، نظريه مكانيك كوانتومي پلانك ، نظريه نسبيت انيشتين ، نظريه روانكاوي فرويد ، نظريه شناختي پياژه ، نظريه عمومي سيستم ها ، نظريه بي نهايت بودن ذرات حسابي ، الگوي ساختار مولكولي DNA واتسون و كريك ، معادله شرودينگر،تابلوي موناليزاي لئوناردو داوينچي ، سبك نقاشي كوبيسم ، شاهنامه فردوسي ، غزليات حافظ ، آثار شكسپير، اختراع موتور بخار، اختراع لامپ برق ، اختراع راديو و تلويزيون ، اختراع تلفن ، اختراع هواپيما ، اختراع ترانزيستور، اختراع اينترنت ، خلق و طراحي محصولات جديد ، حل مسائل كيفيت و بهره وري سازمان و هزاران هزار مورد از اين قبيل جلوه هائي از خلاقيت و نوآوري مي باشند .



3- طبقه بندي خلاقيت و نوآوري

خلاقيت را مي توان از جنبه هاي مختلفي تقسيم بندي نمود . دو دسته عمده در اين خصوص موارد زير مي باشند:

3-1- سطوح خلاقيت و نوآوري[29]

خلاقيت ها و نوآوري ها را مي توان در سطوح مختلف طبقه بندي نمود . در رشته خلاقيت سنجي به اين موضوع پرداخته مي شود .

سطح بندي خلاقيت و نوآوري در واقع نوعي درجه بندي خلاقيت بر اساس شاخص هاي اصلي ميزان ارزشمندي و ميزان نو بودن مي باشد . بر اين مبنا مي توان خلاقيت و نوآوري را به گروه هاي زير تقسيم بندی کرد :

3-1-1- خلاقيت و نوآوری اوليه و ثانويه

پروکتور(1999) به نقل از مازلو[30] (1954) دو سطح اوليه و ثانويه برای خلاقيت و نوآوری قائل می باشد :

-خلاقيت و نوآوری اوليه[31]: عبارت از آن دسته از خلاقيت ها و نوآوری ها ست که شامل ايجاد و توسعه اصول و مفاهيم جديد و خلق پارادايم نوين می باشند . خلاقيت و نوآوری اوليه به عنوان منشاء کشف جديد ، نوعی واقعی و انديشه هائی متفاوت با آنچه تا به حال وجود داشته مانند نظريه های متحول کننده علمی و اختراعات بنيادی می باشد .

-خلاقيت و نواوری ثانويه[32] : آن دسته خلاقيت ها و نوآوری هايی هستند که شامل کاربرد جديد و متفاوتی از اصول و مفاهيم شناخته شده قبلی و تکميل و بسط خلاقيت های اوليه هستند . دستاوردهای علمی پژوهشگران که مبتنی بر نظريه های بزرگ علمی است از موارد خلاقيت ثانويه می باشند .







3-1-2- خلاقيت و نوآوری بزرگ و کوچک

خلاقيت و نوآوری بزرگ[33] : در واقع همان خلاقيت و نواوری اوليه است که عبارت از ايجاد و توسعه اصول و مفاهيم جديد می باشد .

خلاقيت و نواوری کوچک[34] : در واقع همان خلاقيت ثانويه است که عبارت از کاربرد جديد و متفاوتی از اصول و مفاهيم شناخته شده قبلی می باشد .

3-1-3- خلاقيت و نوآوری عالی و معمولی:

خلاقيت و نوآوری عالی : منظور از خلاقيت ها و نوآوری های عالی ، خلاقيت اوليه يا بزرگ و همچنين خلاقيت های انويه يا کوچک فوق الذکر می باشند که می توانند در حوزه های مختلف علمی ، تکنولوژيکی و هنری روی دهند .

خلاقيت و نوآوری معمولی : منظور از خلاقيت های معمولی يا خلاقيت های روزمره ، خلاقيت هايی هستند که هر کس در جنبه های مختلف زندگی روزمره خود مانند مسائل شغلی ، مالی و خانوادگی اعمال می نمايند .



3-2- انواع خلاقيت و نوآوری

خلاقيت می تواند در همه حوزه ها و زمينه ها روی دهد . برحسب موضوع و نوع حوزه انواع خلاقيت را می توان به شرح زير دسته بندی نمود :

3-2-1- خلاقيت و نوآوری علمی[35]

خلاقيت و نوآوری در هر يک از رشته های علم را می توان خلاقيت و نوآوری علمی ناميد . کشفيات و نظريه های علمی مانند نظريه های علوم فيزيک ، شيمی ، روانشناسی ، اقتصاد ، مديريت و غيره خلاقيت ها و نوآوری های علمی محسوب می شوند . بنابراين برحسب اين که کدام رشته علمی درنظر گرفته شود انواع خلاقيت وجود دارد . مثلا منظور از خلاقيت و نوآوری فيزيک خلاقيت و نوآوری در حوزه علمی فيزيک و يا خلاقيترو نوآوری روانشناسی خلاقيت و نوآوری در حوزه علم روانشناسی می باشد .

به همين ترتيب ، خلاقيت شيمی ، خلاق مديريت ، خلاقيت رياضی و ساير موارد وجود دارند . بنابراين علوم مختلف در واقع تشکيل شده از مجموع خلاقيت های علمی در سطوح مختلف (خلاقيت های علمی اوليه و خلاقيت های علمی ثانويه) می باشند .

خلاقيت های علمی اوليه يا بزرگ عبارت از آن دسته از خلاقيت ها و نوآوری های علمی است که شامل خلق مفاهيم جدطد علمی ، کشفيات متحول کننده و ايجاد پارادايم علمی نوين می باشد . نظريه مکانيک کوانتومی پلانک ، نظريه نسبيت انيشتين ، نظريه های رفتارگرائی واتسون و اسکينز ، نظريه شناختی پياژه از جمله خلاقيت ها و نوآوری های علمی اوليه يا بزرگ می باشند که باعث ايجاد تحولات عميق علمی و شروع رويکردهای جديد شده اند .

خلاقيت ها و نوآوری های علمی ثانويه يا کوچک عبارت از آن دسته خلاقيت های علمی است که در پی خلاقيت های علمی اوليه بروز می کنند و شامل بسط و توسعه مفاهيم آنها می باشند . موضوعات تکميلي وابسته به نظريات ذکر شده فوق خلاقيت ها و نوآوری های علمی ثانويه يا کوچک محسوب می شوند .

به عنوان مثال علم فيزيک عبارت از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه فيزيک ، علم رياضی عبارت از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه رياضی و علم روانشناسی عبارت از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه روانشناسی می باشد بنابراين خلاقيت علمی عامل پيدايش و رشد و تکامل علوم است و دانشمندان رشته های مختلف علمی از طريق انجام مطالعات و پژوهش های علمی درصدد دستيابی به خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه علمی هستند .

3-2-2- خلاقيت و نوآوری فناورانه

خلاقيت و نوآوری در جنبه های کاربردی و فنی علوم يا به عبارتی خلاقيت و نوآوری در فناوری (تکنولوژی) را می توان خلاقيت و نوآوری فناورانه ، (خلاقيت و نوآوری تکنولوژيکی) يا خلاقيت و نوآوری مهندسی ناميد .

خلاقيت و نوآوری فناورانه عبارت از خلق انديشه ها و طرح های نو در جنبه های کاربردی علوم و يافتن راههای جديد حل مسائل فنی و مهندسی اعم از نرم افزاری و يا سخت افزاری می باشد .

فناوری (تکنولوژی) معمولا تحت عنوان جنبه های کاربردی علوم تعريف می شود و می تواند در همه رشته های علوم وجود داشته باشد . بنابراين فناوری و مهندسی هم شامل مفاهيم سخت افزاری و مفاهيم نرم افزاری می گردد و از اين رو برای همه رشته های علوم پايه و علوم انسانی جنبه های فناوری و مهندسی وجود دارد .

رشته های فنی مهندسی مانند مهندسی الکترونيک ، مهندسی مکانيک ، مهندسی مواد و ساير رشته هائی از قبيل فناوری و مهندسی سخت افزاری می باشند . همچنين حوزه هائی مانند فناوری روانشناسی و مهندسی رفتار ، فناوری جامعه شناسی و مهندسی اجتماعی ، فناوری آموزشی و مهندسی آموزشی ، فناوری اقتصادی و مهندسی اقتصادی ، فناوری مديريت و مهندسی مديريت ، فناوری خلاقيت و مهندسی خلاقيت از جمله فناوری ها و مهندسی های نرم افزاری هستند .

خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی می توانند به دوسطح کلی خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی اوليه و خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی ثانويه تقسيم شوند . خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی اوليه عبارت از خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژکی بنيادی و به عبارتی از اختراعات بزرگ مانند اختراع لامپ خلاء ، اختراع ترانزيستور ، اختراع تلفن ، اختراع راديو و اختراع تلويزيون می باشند . خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی ثانويه عبارت از خلاقيت ها و نوآوری های تکميلی و ابتکارات می باشند .

به طور کلی فناوری (تکنولوژي) تشکيل شده از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی اوليه و ثانويه می باشد .

واژه اختراع معمولا برای خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی سخت افزاری مانند اختراع رادار و واژه ابداع معمولا برای خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژکی نرم افزاری مانند ابداع رفتار درمانی يا ابداع شناخت درمانی به کاربرده می شود . هر چند هر دو واژه ممکن است برای هر دو مفهوم به کار برده شوند .

3-2-3- خلاقيت و نوآوری صنعتی

منظور از خلاقيت و نوآوری صنعتی خلاقيت در جنبه های فناوری سخت افزاری و نرم افزاری يک سازمان صنعتی می باشد . در سازمان های صنعتی معمولا خلاقيت در فناوری سخت افزاری ، نوآوری تکنولوژيک[36] و خلاقيت در سيستم سازمانی و مديريتی ، خلاقيت سازمانی ناميده می شود .

بنابراين می توان چنين در نظر گرفت که خلاقيت و نوآوری صنعتی عبارت از مجموع خلاقيت و نوآوری تکنولوژيک و خلاقيت و نوآوری سازمانی می باشد . انواع خلاقيت و نواوری صنعتی را می توان در چهار دسته کلی به شرح زير طبقه ندی نمود :





الف- خلاقيت و نوآوری بنيادی:

خلاقيت و نوآوری بنيادی[37] عبارت است از نوعی خلاقيت و نوآوری اساسی و زيربنائی در فناوری سخت افزاری يا نرم افزاری سازمان صنعتی که موجب تغيير و تحول اساسی و بنيادی در آن سازمان می شود . به عنوان مثال تبديل فناوری لامپ خلاء به فناوری ترانزيستور ، تبديل فناوری مکانيکی ساخت ساعت به فناوری کوارتز ، تبديل سازمان های فعلی به سازامن های مجازی از جمله خلاقيت ها و نوآوری های بنيادی هستند .

ب- خلاقيت و نوآوری فرآيندی

خلاقيت و نوآوری در فرآيند[38] عبارت از خلاقيت و نواوری در فرايند ، تغيير روش ها و تغيير ساز و کارها است . نوآوری های سازمانی مانند شيوه های نوين مديريت کيفيت ف روش های جديد مديريرت بهره وری و شيوه های نوين مديريت منابع انسانی از جمله خلاقيت ها و نوآوری های فرآيندی محسوب می شوند .

خلاقيت و نواوری در فرايند معمولا موجب افزايش کارآئی ، افزايش اثر بخشی ، بهبود کيفيت و ارتقاء بهره وری سازمان می گردد .

ج- خلاقيت و نوآوری فرآورده ای

خلاقيت و نوآوری در فرآورده ای[39] عبارت از خلاقيت و نوآوری در يکی از ويژگی های محصول سازمان صنعتی می باشد .

تغيير نوع و کيفيت محصول و يا توليد محصولات جديد و بديع در سازمان خلاقيت و نوآوری فرآوره ای محسوب می گردد .

د- خلاقيت و نوآوری در بازاريابی

خلاقيت و نوآوری در بازاريابی[40] عبارت از خلاقيت و نوآوری در راهبردها ، ساز و کارها و روش های بازاريابی محصولات سازمان می باشد . خلاقيت و نوآوری در بازاريابی شامل جنبه های مختلف مديريرت بازار(مانند بازارشناسی ، تبليغات ، بازارگردانی ، بازارداری و ...) می شود .

3-2-4- خلاقيت و نوآوری هنری

خلاقيت و نوآوری هنری عبارت از خلاقيت و نوآوری در هر يک از رشته های هنر می باشد . هنر نيز مانند علم و فناوری محصول خلاقيت انسان است .

خلاقيت و نواوری هنری نطز می تواند در دو نوع کلی خلاقيت و نوآوری اوليه يا بزرگ و خلاقيت و نوآوری ثانويه يا کوچک در نظر گرفته شود .

خلاقيت و نوآوری هنری اوليه : عبارت از خلاقيت و نواوری هنری که منجر به بروز تحول عميق در هنر مربوطه و ايجاد مفاهيم ، روش ها و سبک های جديد و بديع هنری می شود . ابداع سبک هائی مانند کوبيسم ، سمبوليسم ، امپرسيونيسم و غيره از جمله خلاقطت ها و نوآوری های هنری اوليه می باشند .

خلاقيت و نوآوری هنری ثانويه : خلاقيت ها و نوآوری های هنری که الگوبرداری شده از خلاقيت ها و نواوری های هنری اوليه بوده و تکميل و توسعه آنها محسوب می شوند خلاقيت ها و نوآوری هنری ثانويه هستند . اغلب آفرينش ها و آثار هنری هنرمندان رشته های مختلف هنری جزو خلاقيت ها و نوآوری های هنری ثانويه می باشند .

3-2-5- خلاقيت و نوآوری روزانه

خلاقيت ونوآوری روزانه ، خلاقيت ها و نوآوری هائی است که هر فرد همواره در زندگی روزمره خود برای حل مشکلات و پيشبرد امور روزانه ايجاد می نمايد در خلاقيت ها و نوآوری های روزانه فرايند حل خلاق مسائل و توليد ايده ها و راهکارهای جديد روی می دهد .

3-2-6- خلاقيت و نوآوری کودکان

منظور از خلاقيت و نوآوری کودکان[41] رفتارهای کلامی و عملی خلاقی است که کودکان به شکل های مختلف از خود بروز می دهند . بسياری از رفتارهای کودکان مانند گفتار و اعمال آنان در منزل ، در بازی ، يادگيری، در مواجهه با پديده های جديد ، در مهد کودک و در مدرسه رفتارهائی هستند که دارای خصوصيت خلاقيت می باشند . خلاقيت کودکان به تعبيری می تواند به عنوان خلاقيت و نواوری روزانه کودکان محسوب گردد . با توجه به ويژگی های خاص رفتارهای خلاق کودکان و اهميت بسيار زيادی که در رشد ذهنی و شخصيتی آنان و به طور کلی رشد خلاقيت دارد از اين رو صاحبنظران خلاقيت و نوآوری کودکان را معمولا به عنوان دسته ای جداگانه در نظر می گيرند .

موضوع مطالعه علمی انواع خلاقيت ها و نوآوری ها در همه موضوعات و از جنبه ها و رويکردهای علمی گوناگون را پژوهشگر و استاد دانشگاه ايرانی سيد مهدی گلستان هاشمی برای اولين بار در جهان تحت عنوان علم خلاقيت شناسی (Creatology) به عنوان يک علم نوين بين رشته ای و چند رشته ای گسترده در نظر گرفت .



--------------------------------------------------------------------------------

[1] - Tony Proctor[2] - Verthimer[3] - Breaking down[4] - Restructuring[5] - Kelly[6] - Rogers[7] - Torrance[8] - Tudor Rickards[9] - Mental Stuckness [10] - Weinman

[11] - Gilliam[12] - Tereza Amabilie[13] - Gilford[14] - Divergent[15] - Convergent[16] - Edvard Debona[17] - Lateral Thinking[18] - Vertical Thinking [19] - Problem Solving

[20] - Multi-faceted[21] - Objective Creativity[22] - Subjective Creativity[23] - Creative Product[24] - Newness[25] - Novelty[26] - Originality[27] - Initiative

[28] - Usefulness[29] -Levels of Creativity and Innovation [30] - Maslow[31] - Primary Creativity and Innovation[32] -Secondary Creativity and Innovation

[33] - Major Creativity and Innovation[34] - Minor Creativity and Innovation[35] - Scientific Creativity and Innovation [36] - Technological Innovation

[37] - Fundamental Creativity and Innovation[38] - Process Creativity and Innovation[39] - Product Creativity and Innovation[40] - Marketing Creativity and Innovation

[41] - Children Creativity and Innovation

 

 

 
    
     
 

خانه

خلاصه مقالات

فراخوان مقاله

اشتراک مجله

کتاب ها

مقالات ملی

مقالات بین المللی

کارگاهها و آموزش

همایش ها و کنفرانس

انجمن علمی خلاقیت و نوآوری ایران

درباره علم خلاقیت شناسی

TRIZ

همکاران

تماس با ما

 

 

مدیر مسؤل:

سيد مهدي گلستان هاشمي 

 

 

  
صاحب امتياز , مدير مسئول و سردبير : سيد مهدي گلستان هاشمي
  
سینانپیکسلرنگین کمانتراختنبرگداوود منطقمداد گرافیکفینال ای شاپ