مجله علمي تخصصي علوم خلاقيت شناسي وTRIZ

پيوند های مرتبط:

TRIZ در یک نگاه

نشريه علمي تخصصي آموزشي پژوهشي علوم خلاقيت و TRIZ
نشريه علمي آموزشي پژوهشي علوم خلاقيت شناسي و TRIZ مجله اي تخصصي است که با ماهيت بين رشته اي وچند رشته اي با گستره نشر بين المللي در حوزه علم نوين خلاقيت شناسي با موضوعات شاخه هاي دروني و بيروني اين علم و کليه موضوعات مرتبط با شاخه هاي مختلف علم خلاقيت شناسي مانند :کاربردهاي خلاقيت شناسي TRIZ در سازمان ، مديريت، کيفيت ، بهره وري و تحقيق و توسعه (R&D ) ، نظام پيشنهادها ، مديريت خلاقيت و نوآوري ، ابداع و اختراع ، مهندسي مجدد خلاق ، نظام مديريت خلاقيت و نوآوري ، مهندسي ارزش خلاق، مهندسي کارآفريني ، حل خلاق مساله (CPS) ، مهندسي نوآوري ، داستان علمي تخيلي ، پرورش تفکر خلاق ، تحليل اختراعات و نوآوري ها ، مبتکران و مخترعان و ساير موضوعات مرتبط .

  v در دنياي امروزکه عصر خلاقيت ، نوآوري و کار آفريني مي باشد :
رسالت مجله خلاقيت شناسي و TRIZ عبارت است :
رشد دانش خلاقيت شناسي و TRIZ در راستاي توسعه خلاقيت و نوآوري در کشور.

نشريه خلاقيت شناسي و TRIZ قابل استفاده کليه اساتيد دانشگاهها ،معلمان، پژوهشگران نواوران ، مبتکران ، مخترعين ، کارآفرينان و مديران ،کارشناسان ، مهندسين و کارکنان سازمان ها ومراکز صنعتي و دانشجويان در همه رشته هاي تحصيلي و ساير علاقمندان به موضوعات علمی و تخصصی خلاقيت ، نوآوري ، TRIZ ،ابداع و اختراع و کارآفريني

خلاقيت شناسي و TRIZ:

دانش پیشگام عصر خلاقیت و نوآوری
 

مبانی علم خلاقيت شناسي :
دانش خلاقيت و نوآوری
نويسنده :
سيد مهدی گلستان هاشمی

1-1- تعريف علم خلاقيت شناسي
علم خلاقيت شناسي يك حوزه علمي جديد با محتواي ميان رشته اي و چند رشته اي مي باشد. نگارنده واژه خلاقيت شناسي را براي واژه انگليسي ‹‹Creatology›› (كريئيتولوژي) معادل سازي نموده است. اين اصطلاح همانند واژه هائي مانند Biology ، Geology و ... دو جزء ‹‹Create›› به معني ‹‹به وجود آوردن و ايجاد كردن›› و‹‹ Logy ›› به مفهوم ‹‹شناسي›› را شامل مي گردد.
‹‹خلاقيت شناسي›› عبارت است از ‹‹علم مطالعه فرايندها و پديده هاي خلاقيت و نوآوري›› (گلستان هاشمي ، 1379) . به عبارت ديگر در علم خلاقيت شناسي ، فرايندها و پديده هاي خلاقيت و نوآوري در كليه حوزه هاي علوم ، فناوري ، سازمان ، هنر و ادبيات ، افراد و اجتماع يعني خلاقيت ها و نوآوري هاي علمي ، خلاقيت ها و نوآوري هاي فناورانه ، خلاقيت ها و نوآوري هاي سازماني، خلاقيت ها و نوآوري هاي هنري و ادبي از جنبه هاي مختلف مورد بررسي و مطالعه قرار مي گيرند.

1-2- ويژگي هاي علم خلاقيت شناسي
ويژگي هاي اصلي علم خلاقيت شناسي را مي توان موارد زير دانست:
1-2-1- محتواي ميان رشته اي و چند رشته اي:
علم خلاقيت شناسي يك علم ميان رشته اي (يا بين رشته اي) و چند رشته اي است به اين معنا كه جنبه ها و موضوعات مورد مطالعه در علم خلاقيت شناسي تنها به يك حوزه علمي منحصر نمي باشد بلكه دامنه هاي آن حوزه هاي علمي متعدد را شامل مي گردد لازم به ذكر است كه رويكرد ميان رشته اي در علوم ، امروزه يكي از مهم ترين رويكردهاي علمي است كه روز به روز از اهميت بيشتري برخوردار مي شود. بسياري از خلاقيت هاي علمي ، گسترش مرزهاي دانش و ايجاد رشته هاي علمي جديد از طريق رويكردهاي ميان رشته اي و چند رشته اي حاصل مي گردد(گلستان هاشمي ، 1380).
در جدول 1-1 نمونه هائي از رشته هاي علمي ميان رشته اي آورده شده اند. رشته هاي ميان رشته اي از لحاظ تعداد رشته هاي تشكيل دهنده شامل انواع دوگانه (تشكيل شده از دو رشته) ، سه گانه( تشكيل شده از سه رشته) و چند گانه (تشكيل شده از چند رشته ) مي باشند.
رشته هاي ذكر شده در جدول 1-1 (شامل رشته هائي مانند زيست شيمي ، زيست فيزيك ، شيمي فيزيك ، فيزيك پزشكي ، روانشناسي فيزيولوژيك ، روانشناسي اجتماعي و ...) نمونه هائي از رشته هاي ميان رشته اي دوگانه هستند.
رشته هائی مانند زيست شيمی فيزيک (تشکيل شده از رشته های زيست شناسی ، شيمی و فيزيک) رشته های ميان رشته ای سه گانه هستند . رشته هائی مانند پزشکی ، علوم تربيتی ، مديريت ، مهندسي پزشكي و خلاقيت شناسي نمونه هائی از رشته های ميان رشته ای چندگانه يا به عبارتی رشته هائی چند رشته ای می باشند. رشته های چند رشته ای ، ترکيبی خلاق و هدفمند از چند رشته مختلف هستند .
برای چند رشته ای بودن می توان دو بعد قائل شد :
1- چند رشته ای درونی : منظور از آن تعداد رشته های يک رشته از لحاظ جنبه های مورد بررسی ، الگوهای روش شناختی تحقيقی و به عبارتی رويکردشناسی تحقيقی است .
2- چند رشته ای بيرونی : مقصود از آن تعداد رشته های يک رشته از نظر موضوعات و حوزه های مورد مطالعه و بررسی و به عبارتی نوع شناسی تحقيقی می باشد . علم خلاقيت شناسی به اين دليل که فرايندها و پديده های خلاقيت و نوآوری از جنبه های مختلف و با روش شناسی و رويکردهای گوناگون قابل بررسی هستند بنابراين از رشته های مختلفی (13 رويكرد) تشکيل می شود . همچنين به دليل اين که فرايندها و پديده های خلاقيت و نوآوری در همه زمينه ها و کليه رشته ها وجود دارند از اين رو علم خلاقيت شناسی تقريبا با همه موضوعات و رشته ها در ارتباط است و از اين لحاظ شامل حوزه ها و شاخه های زيادی می باشد در مدل هاي تبيين علم خلاقيت شناسي اين موضوعات توضيح داده شده است (گلستان هاشمي ، 1380).
جدول 1-1 برخی رشته های علمی ميان رشته ای
زيست شيمی (Biochemistry) زيست شناسی + شيمی
زيست فيزيک (Biophysics) زيست شناسی + فيزيک
شيمی فيزيک(Physical chemistry) شيمی + فيزيک
شيمی پزشکی (Medical chemistry) شيمی + پزشکی
فيزيک پزشکی (Medical physics) فيزيک + پزشکی
روانشناسی فيزيولوژيک(Physiological psychology) رونشناسی + فيزيولوژی
روانشناسی اجتماعی (Social psychology) روانشناسی + جامعه شناسی
جامعه شناسی پزشکی(Socialogy of mediciane ) جامعه شناسی + پزشکی
روانشناسی اقتصادی (Psychology Echonomical) روانشناسی + اقتصاد
مکاترونيک(Mechatronic) مکانيک + الکترونيک
ژئوشيمی(Geochemistry) زمين شناسی + شيمی
ژئوفيزيک(Geophysics) زمين شناسی + فيزيک

1-2-2- رشته هاي دروني علم خلاقيت شناسي:
از نظر جنبه هاي مورد بررسي و شيوه هاي روش شناختي و رويكردشناسي تحقيقي به اهتقاد نگارنده (گلستان هاشمي) علم خلاقيت شناسي مي تواند حداقل از 13 حوزه علمي زير تشكيل گروه كه آنها را مي توان رشته هاي دروني اين علم دانست:
1- خلاقيت شناسي تحليلي اختراعات و تكنولوژي (اختراع شناسي تحليلي) و TRIZ
2- خلاقيت شناسي تحليلي ابداعات و نوآوري ها
3- خلاقيت شناسي تحليلي طبيعت محور (خلاقيت شناسي بيونيكي)
4- خلاقيت شناسي روانشناختي
5- خلاقيت شناسي جامعه شناختي
6- خلاقيت شناسي تاريخي
7- خلاقيت شناسي آينده شناختي
8- خلاقيت شناسي اقتصادي
9- خلاقيت شناسي فلسفي
10- خلاقيت شناسي پرورشي
11- خلاقيت شناسي مديريتي
12- خلاقيت شناسي سنجشي
13- خلاقيت شناسي كاربردي (مانند مهندسي خلاقيت و نوآوري و مهندسي كارآفريني)

1-2-3- رشته هاي بيروني علم خلاقيت شناسي:
از لحاظ موضوعات ، زمينه ها و رشته هاي مورد بررسي ، علم خلاقيت شناسي تقريبا با همه موضوعات ، حوزه ها و رشته ها در ارتباط مي باشد . كليه ابداعات ، اختراعات و نوآوري ها در همه زمينه هاي علمي ، فني ، هنري ، ادبي ، فردي و اجتماعي جزو موضوعات مورد بررسي علم خلاقيت شناسي بوده و در نتيجه به عنوان رشته هاي بيروني آن هستند . به عبارت ديگر كليه فرايندها و پديده هاي خلاقيت و نوآوري در همه زمينه ها و رشته ها مي توانند با رويكرد خلاقيت شناختي مورد مطالعه علمي قرار بگيرند . اين ويژگي از مهم ترين خصوصيات علم خلاقيت شناسي است و آن را به صورت چند رشته اي ترين رشته ها در مي آورد . بر اين اساس همان طور كه در جدول 1-2 نشان داده شده است علم خلاقيت شناسي از نظر زمينه هاي مورد بررسي شامل زير شاخه ها يا حوزه هاي مطالعاتي زير مي باشد (گلستان هاشمي1379،1381 ، 1382) :
1- خلاقيت شناسي علوم : عبارت از خلاقيت شناسي كليه شاخه هاي علمي شامل خلاقيت شناسي علوم پايه (مانند : خلاقيت شناسي فيزيك ، خلاقيت شناسي شيمي ، خلاقيت شناسي زيست شناسي ، خلاقيت شناسي رياضي و ...) و خلاقيت شناسي علوم انساني (مانند : خلاقيت شناسي روانشناسي ، خلاقيت شناسي مديريت و غيره ) مي باشد .
2- خلاقيت شناسي فناوري و مهندسي : زير شاخه هائي مانند خلاقيت شناسي الكترونيك ، خلاقيت شناسي مكانيك و غيره را شامل مي گردد .
3- خلاقيت شناسي هنر و ادبيات : داراي زير شاخه هائي مانند خلاقيت شناسي موسيقي ، خلاقيت شناسي شعر و غيره مي باشد.
جدول 1-2- رشته هاي بيروني خلاقيت شناسي
رشته های بيرونی خلاقيت شناسی
حوزه رشته شاخه





علوم رياضي خلاقيت شناسی رياضي
فيزيك خلاقيت شناسی فيزيك
شيمي خلاقيت شناسی شيمي
زمين شناسي خلاقيت شناسی زمين شناسي
زيست شناسي خلاقيت شناسی زيست شناسي
پزشكي خلاقيت شناسی پزشكي
روانشناسي خلاقيت شناسی روانشاسي
جامعه شناسي خلاقيت شناسی جامعه شناسي
اقتصاد خلاقيت شناسی اقتصاد
فلسفه خلاقيت شناسی فلسفه
مديريت خلاقيت شناسي مديريت
ساير رشته ها ..............

فناوري و مهندسي
الكترونيك خلاقيت شناسی الكترونيك
مكانيك خلاقيت شناسی مكانيك
متالوژي خلاقيت شناسی متالوژي
رايانه (كامپيوتر) خلاقيت شناسی رايانه (كامپيوتر)
معماري خلاقيت شناسی معماري
ساير رشته ها ..............

هنر و ادبيات
موسيقي خلاقيت شناسی موسيقي
نقاشي خلاقيت شناسی نقاشي
شعر خلاقيت شناسی شعر
داستان خلاقيت شناسی داستان
ساير رشته ها ..............
(منبع : مقدمه اي بر علم خلاقيت شناسي ، نوشته سيد مهدي گلستان هاشمي ، 1382 انتشارات جهاد دانشگاهي)


1-3- تعاريف و مفاهيم خلاقيت
برای واژه خلاقيت به عنوان معادل واژه Creativity توسط صاحب نظران از جنبه های مختلف تعاريف متعددی ارائه شده است که در اينجا مهم ترين آنها بيان می شوند :
1-3-1- تونی پروکتور (1999) به نقل از ورتهامير (1945 و 1959) بيان می دارد خلاقيت عبارت از توانائی نگاه جديد و متفاوت به يک موضوع و به عبارتی فرايند شکستن و دوباره ساختن دانش خود درباره يک موضوع و به دست آوردن بينش جديد نسبت به ماهيت آن .
1-3-2- پروکتور(1999) همچنين به نقل از کلی و راجرز (1954) بيان می دارد خلاقيت پديده ای است که هنگامی روی می دهد که فرد افکار خود را در جهت فهم متفاوت و بهتر از يک موضوع يا موقعيت سازماندهی می نمايد .
1-3-3-پروکتور(1999) همچنين به نقل از تورنس (1965) بيان می دارد خلاقيت عبارت از فرايند حساس شدن به مسائل ، نواقص ، شکاف های دانش ، عناصر مفقوده ، ناهماهنگی ها و مواردی از اين قبيل و شناسائی دشواری ها ، جستجوی راه حل ها ، حدس زدن ها يا منظم کردن فرضيه ها درباره نواقص ، آزمودن و دوباره آزمودن و سرانجام به هم مرتبط کردن نتايج .
1-3-4-پروکتور(1999) همچنين به نقل از تودور ريکاردز (1988) بيان می دارد خلاقيت عبارت از فرايند کشف شخصی به طور نسبی ناهوشيار و هدايت کننده به سوی بينش های جديد و مناسب .
1-3-5-ريکاردز (1997) می نويسد خلاقيت عبارت از خارج شدن از قالب های ذهنی است. وی همچنين بيان می دارد خلاقيت عبارت از کشف چيزهای جديد و معنی دار می باشد .
1-3-6-پروکتور(1999) به نقل از واينمن (1991) بيان می دارد خلاقيت عبارت از توانائی خارج شدن از جهان مرسوم و رد شدن از تله تکرار و دوباره مرتب کردن طبقه ها می باشد .
1-3-7-پروکتور(1999) همچنين به نقل از گيليام(1993) بيان می دارد خلاقيت عبارت از فرايند کشف آنچه تا به حال در نظر گرفته نشده و عمل ايجاد ارتباطات جديد .
1-3-8-ترزا آمابيلی (1996) بيان می دارد خلاقيت عبارت از توليد ايده های جديد و مفيد در همه زمينه ها مي باشد .
1-3-9-گيلفورد (1954) خلاقيت را عبارت از تفکر واگرا (در برابر تفکر همگرا) می داند .
1-3-10-ادوارد دبونو (1968) خلاقيت را عبارت از تفکر جانبی (يا افقی) (در برابر تفکر عمودی) می داند .
1-3-11-برخی صاحب نظران ، خلاقيت را مترادف حل مسئله دانسته و عده ای ديگر آن را ابزار حل مسئله می دانند .
همان طور که ملاحظه می شود انواع تعاريف خلاقيت دارای نقاط مشترک زيادی می باشد . با توجه به اين مفهوم که خلاقيت يک مفهوم چند جنبه اي است بنابراين همه اين تعاريف می توانند شامل دو دسته کلی شوند : يک دسته تعاريفی که خلاقيت را از نظر فرآورده يا محصول و نتيجه آن مورد توجه قرار می دهند و دسته ديگر تعاريفی که خلاقيت را از جنبه فرايند و چگونگی آن بيان می دارند.

1- 4-تعاريف و مفاهيم نوآوری
واژه نوآوری به عنوان معادل واژه Innovation به شکل های زير تعريف شده است :
1-4-1- نوآوري به معني خلاقيت عينيت يافته :
در اين نوع تعريف نوآوري داراي مفهوم عملياتي شدن و به مرحله اجرا درآمدن انديشه هاي نو مي باشد . از اين ديدگاه مي توان نوآوري را به معني خلاقيت عيني به عنوان شكل اجرائي شده و تحقق يافته خلاقيت ذهني دانست . بنابراين همان طور كه ملاحظه مي گردد دو واژه خلاقيت و نوآوري داراي دو مفهوم متفاوت جداگانه ولي در عين حال مرتبط با يكديگر مي باشند .


1-4-2- نوآوري به معني فراورده جديد در سطح سازمان :
در اين نوع تعريف ، منظور از نوآوري فراورده جديد يا محصول خلاقي است كه توسط يك سازمان ارائه مي گردد . فراورده خلاق مي تواند نرم افزاري مانند انواع خدمات (مثل خدمات آموزشي ، خدمات بهداشتي درماني ، خدمات اداري و ...) و يا سخت افزاري مانند كالاها (مثل محصولات صنعتي ، محصولات داروئي ، محصولات غذائي و ...) باشد . به طوري كه ملاحظه مي شود تعاريف خلاقيت و نوآوري داراي عناصر مفهومي تازگي و نوي ، جديدي ، سرآغاز بودن ، اول بار بودن و همچنين مفيد بودن مي باشند . بنابراين انواع كشفيات علمي نظريه هاي علمي (تئوري ها و فرضيه ها) ، ابداعات و اختراعات و نيز آثار بديع هنري و ادبي مانند كشف عناصر شيميائي قوانين حركتي نيوتن ، حساب ديفرانسيل و انتگرال ، نظريه مكانيك كوانتومي پلانك ، نظريه نسبيت انيشتين ، نظريه روانكاوي فرويد ، نظريه شناختي پياژه ، نظريه عمومي سيستم ها ، نظريه بي نهايت بودن ذرات حسابي ، الگوي ساختار مولكولي DNA واتسون و كريك ، معادله شرودينگر،تابلوي موناليزاي لئوناردو داوينچي ، سبك نقاشي كوبيسم ، شاهنامه فردوسي ، غزليات حافظ ، آثار شكسپير، اختراع موتور بخار، اختراع لامپ برق ، اختراع راديو و تلويزيون ، اختراع تلفن ، اختراع هواپيما ، اختراع ترانزيستور، اختراع اينترنت ، خلق و طراحي محصولات جديد ، حل مسائل كيفيت و بهره وري سازمان و هزاران هزار مورد از اين قبيل جلوه هائي از خلاقيت و نوآوري مي باشند (گلستان هاشمي، 1382).

1-5- طبقه بندي خلاقيت و نوآوري
خلاقيت را مي توان از جنبه هاي مختلفي تقسيم بندي نمود . دو دسته عمده در اين خصوص موارد زير مي باشند:
1-5-1- سطوح خلاقيت و نوآوري
خلاقيت ها و نوآوري ها را مي توان در سطوح مختلف طبقه بندي نمود . در رشته خلاقيت سنجي به اين موضوع پرداخته مي شود .
سطح بندي خلاقيت و نوآوري در واقع نوعي درجه بندي خلاقيت بر اساس شاخص هاي اصلي ميزان ارزشمندي و ميزان نو بودن مي باشد . بر اين مبنا مي توان خلاقيت و نوآوري را به گروه هاي زير تقسيم بندی کرد :
1-5-1-1- خلاقيت و نوآوری اوليه و ثانويه
پروکتور(1999) به نقل از مازلو (1954) دو سطح اوليه و ثانويه برای خلاقيت و نوآوری قائل می باشد :
-خلاقيت و نوآوری اوليه: عبارت از آن دسته از خلاقيت ها و نوآوری ها ست که شامل ايجاد و توسعه اصول و مفاهيم جديد و خلق پارادايم نوين می باشند . خلاقيت و نوآوری اوليه به عنوان منشاء کشف جديد ، نوعی واقعی و انديشه هائی متفاوت با آنچه تا به حال وجود داشته مانند نظريه های متحول کننده علمی و اختراعات بنيادی می باشد .
-خلاقيت و نواوری ثانويه : آن دسته خلاقيت ها و نوآوری هايی هستند که شامل کاربرد جديد و متفاوتی از اصول و مفاهيم شناخته شده قبلی و تکميل و بسط خلاقيت های اوليه هستند . دستاوردهای علمی پژوهشگران که مبتنی بر نظريه های بزرگ علمی است از موارد خلاقيت ثانويه می باشند .

1-5-1-2- خلاقيت و نوآوری بزرگ و کوچک
خلاقيت و نوآوری بزرگ : در واقع همان خلاقيت و نواوری اوليه است که عبارت از ايجاد و توسعه اصول و مفاهيم جديد می باشد .
خلاقيت و نواوری کوچک : در واقع همان خلاقيت ثانويه است که عبارت از کاربرد جديد و متفاوتی از اصول و مفاهيم شناخته شده قبلی می باشد .
1-5-1-3- خلاقيت و نوآوری عالی و معمولی:
خلاقيت و نوآوری عالی : منظور از خلاقيت ها و نوآوری های عالی ، خلاقيت اوليه يا بزرگ و همچنين خلاقيت های انويه يا کوچک فوق الذکر می باشند که می توانند در حوزه های مختلف علمی ، تکنولوژيکی و هنری روی دهند .
خلاقيت و نوآوری معمولی : منظور از خلاقيت های معمولی يا خلاقيت های روزمره ، خلاقيت هايی هستند که هر کس در جنبه های مختلف زندگی روزمره خود مانند مسائل شغلی ، مالی و خانوادگی اعمال می نمايند .

1-5-2- انواع خلاقيت و نوآوری
خلاقيت و نوآوري می تواند در همه حوزه ها و زمينه ها روی دهد . برحسب موضوع و نوع حوزه انواع خلاقيت و نوآوري را می توان به شرح زير دسته بندی نمود :
1-5-2-1- خلاقيت و نوآوری علمی
خلاقيت و نوآوری در هر يک از رشته های علم را می توان خلاقيت و نوآوری علمی ناميد . کشفيات و نظريه های علمی مانند نظريه های علوم فيزيک ، شيمی ، روانشناسی ، اقتصاد ، مديريت و غيره خلاقيت ها و نوآوری های علمی محسوب می شوند . بنابراين برحسب اين که کدام رشته علمی درنظر گرفته شود انواع خلاقيت و نوآوري وجود دارد . مثلا منظور از خلاقيت و نوآوری فيزيک خلاقيت و نوآوری در حوزه علمی فيزيک و يا خلاقيت و نوآوری روانشناسی خلاقيت و نوآوری در حوزه علم روانشناسی می باشد .
به همين ترتيب ، خلاقيت و نوآوري شيمی ، خلاقيت و نوآوري مديريت ، خلاقيت و نوآوري رياضی و ساير موارد وجود دارند . بنابراين علوم مختلف در واقع تشکيل شده از مجموع خلاقيت ها و نوآوري هاي علمی در سطوح مختلف (خلاقيت ها و نوآوري هاي علمی اوليه و خلاقيت ها و نوآوري هاي علمی ثانويه) می باشند .
خلاقيت های علمی اوليه يا بزرگ عبارت از آن دسته از خلاقيت ها و نوآوری های علمی است که شامل خلق مفاهيم جدطد علمی ، کشفيات متحول کننده و ايجاد پارادايم علمی نوين می باشد . نظريه مکانيک کوانتومی پلانک ، نظريه نسبيت انيشتين ، نظريه های رفتارگرائی واتسون و اسکينز ، نظريه شناختی پياژه از جمله خلاقيت ها و نوآوری های علمی اوليه يا بزرگ می باشند که باعث ايجاد تحولات عميق علمی و شروع رويکردهای جديد شده اند .
خلاقيت ها و نوآوری های علمی ثانويه يا کوچک عبارت از آن دسته خلاقيت ها و نوآوري هاي علمی است که در پی خلاقيت ها و نوآوري هاي علمی اوليه بروز می کنند و شامل بسط و توسعه مفاهيم آنها می باشند . موضوعات تکميلي وابسته به نظريات ذکر شده فوق خلاقيت ها و نوآوری های علمی ثانويه يا کوچک محسوب می شوند .
به عنوان مثال علم فيزيک عبارت از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه فيزيک ، علم رياضی عبارت از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه رياضی و علم روانشناسی عبارت از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه روانشناسی می باشد بنابراين خلاقيت و نوآوري علمی عامل پيدايش و رشد و تکامل علوم است و دانشمندان رشته های مختلف علمی از طريق انجام مطالعات و پژوهش های علمی درصدد دستيابی به خلاقيت ها و نوآوری های اوليه و ثانويه علمی هستند .
1-5-2-2-خلاقيت و نوآوری فناورانه
خلاقيت و نوآوری در جنبه های کاربردی و فنی علوم يا به عبارتی خلاقيت و نوآوری در فناوری (تکنولوژی) را می توان خلاقيت و نوآوری فناورانه ، (خلاقيت و نوآوری تکنولوژيکی) يا خلاقيت و نوآوری مهندسی ناميد .
خلاقيت و نوآوری فناورانه عبارت از خلق انديشه ها و طرح های نو در جنبه های کاربردی علوم و يافتن راههای جديد حل مسائل فنی و مهندسی اعم از نرم افزاری و يا سخت افزاری می باشد .
فناوری (تکنولوژی) معمولا تحت عنوان جنبه های کاربردی علوم تعريف می شود و می تواند در همه رشته های علوم وجود داشته باشد . بنابراين فناوری و مهندسی هم شامل مفاهيم سخت افزاری و مفاهيم نرم افزاری می گردد و از اين رو برای همه رشته های علوم پايه و علوم انسانی جنبه های فناوری و مهندسی وجود دارد .
رشته های فنی مهندسی مانند مهندسی الکترونيک ، مهندسی مکانيک ، مهندسی مواد و ساير رشته هائی از قبيل ‹‹فناوری و مهندسی سخت افزاری›› می باشند . همچنين حوزه هائی مانند فناوری روانشناسی و مهندسی رفتار ، فناوری جامعه شناسی و مهندسی اجتماعی ، فناوری آموزشی و مهندسی آموزشی ، فناوری اقتصادی و مهندسی اقتصادی ، فناوری مديريت و مهندسی مديريت ، فناوری خلاقيت و نوآوري و مهندسی خلاقيت و نوآوري از جمله فناوری ها و مهندسی های نرم افزاری هستند .
خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی می توانند به دوسطح کلی خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی اوليه و خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی ثانويه تقسيم شوند . خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی اوليه عبارت از خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژکی بنيادی و به عبارتی اختراعات بزرگ مانند اختراع لامپ خلاء ، اختراع ترانزيستور ، اختراع تلفن ، اختراع راديو و اختراع تلويزيون می باشند . خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی ثانويه عبارت از خلاقيت ها و نوآوری های تکميلی و ابتکارات می باشند .
به طور کلی فناوری (تکنولوژي) تشکيل شده از مجموع خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی اوليه و ثانويه می باشد .
واژه اختراع معمولا برای خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژيکی سخت افزاری مانند اختراع رادار و واژه ابداع معمولا برای خلاقيت ها و نوآوری های تکنولوژکی نرم افزاری مانند ابداع حساب ديفرانسيل و انتگرال يا ابداع شناخت درمانی به کاربرده می شود . هر چند هر دو واژه ممکن است برای هر دو مفهوم به کار برده شوند .
1-5-2-3- خلاقيت و نوآوری صنعتی
منظور از خلاقيت و نوآوری صنعتی ، خلاقيت و نوآوري در جنبه های فناوری سخت افزاری و نرم افزاری يک سازمان صنعتی می باشد . در سازمان های صنعتی معمولا خلاقيت و نوآوري در فناوری سخت افزاری ، نوآوری تکنولوژيک و خلاقيت و نوآوري در سيستم سازمانی و مديريتی ، خلاقيت سازمانی ناميده می شود .
بنابراين می توان چنين در نظر گرفت که خلاقيت و نوآوری صنعتی عبارت از مجموع خلاقيت و نوآوری تکنولوژيک و خلاقيت و نوآوری سازمانی می باشد . انواع خلاقيت و نوآوری صنعتی را می توان در چهار دسته کلی به شرح زير طبقه ندی نمود :

الف- خلاقيت و نوآوری بنيادی:
خلاقيت و نوآوری بنيادی عبارت است از نوعی خلاقيت و نوآوری اساسی و زيربنائی در فناوری سخت افزاری يا نرم افزاری سازمان صنعتی که موجب تغيير و تحول اساسی و بنيادی در آن سازمان می شود . به عنوان مثال تبديل فناوری لامپ خلاء به فناوری ترانزيستور ، تبديل فناوری مکانيکی ساخت ساعت به فناوری کوارتز ، تبديل سازمان های فعلی به سازمان های مجازی از جمله خلاقيت ها و نوآوری های بنيادی هستند .
ب- خلاقيت و نوآوری فرآيندی
خلاقيت و نوآوری در فرآيند عبارت از خلاقيت و نواوری در فرايند ، تغيير روش ها و تغيير ساز و کارها است . خلاقيت ها و نوآوری های سازمانی مانند شيوه های نوين مديريت کيفيت ، روش های جديد مديريت بهره وری و شيوه های نوين مديريت منابع انسانی ، سيستم هاي نوين مديريت خلاقيت و نوآوري (مانند نظام مديريت خلاقيت و نوآوري فراگير ‹‹TCIM››) از جمله خلاقيت ها و نوآوری های فرآيندی محسوب می شوند .
خلاقيت و نواوری در فرايند معمولا موجب افزايش کارآئی ، افزايش اثر بخشی ، بهبود کيفيت و ارتقاء بهره وری سازمان می گردد .
ج- خلاقيت و نوآوری فرآورده ای
خلاقيت و نوآوری فرآورده ای عبارت از خلاقيت و نوآوری در يکی از ويژگی های محصول سازمان صنعتی می باشد .
تغيير نوع و کيفيت محصول و يا توليد محصولات جديد و بديع در سازمان خلاقيت و نوآوری فرآورده ای محسوب می گردد .
د- خلاقيت و نوآوری در بازاريابی
خلاقيت و نوآوری در بازاريابی عبارت از خلاقيت و نوآوری در راهبردها ، ساز و کارها و روش های بازاريابی محصولات سازمان می باشد . خلاقيت و نوآوری در بازاريابی شامل جنبه های مختلف مديريت بازار(مانند بازارشناسی ، تبليغات ، بازارگردانی ، بازارداری و ...) می شود .
1-5-2-4- خلاقيت و نوآوری هنری
خلاقيت و نوآوری هنری عبارت از خلاقيت و نوآوری در هر يک از رشته های هنر می باشد . هنر نيز مانند علم و فناوری محصول خلاقيت انسان است .
خلاقيت و نوآوری هنری نيز می تواند در دو نوع کلی خلاقيت و نوآوری اوليه يا بزرگ و خلاقيت و نوآوری ثانويه يا کوچک در نظر گرفته شود .
خلاقيت و نوآوری هنری اوليه : عبارت از خلاقيت و نواوری هنری که منجر به بروز تحول عميق در هنر مربوطه و ايجاد مفاهيم ، روش ها و سبک های جديد و بديع هنری می شود . ابداع سبک هائی مانند کوبيسم ، سمبوليسم ، امپرسيونيسم و غيره از جمله خلاقيت ها و نوآوری های هنری اوليه می باشند .
خلاقيت و نوآوری هنری ثانويه : خلاقيت ها و نوآوری های هنری که الگوبرداری شده از خلاقيت ها و نواوری های هنری اوليه بوده و تکميل و توسعه آنها محسوب می شوند خلاقيت ها و نوآوری هنری ثانويه هستند . اغلب آفرينش ها و آثار هنری هنرمندان رشته های مختلف هنری جزو خلاقيت ها و نوآوری های هنری ثانويه می باشند .



1-5-2-5- خلاقيت و نوآوری روزانه
خلاقيت ونوآوری روزانه ، خلاقيت ها و نوآوری هائی است که هر فرد همواره در زندگی روزمره خود برای حل مشکلات و پيشبرد امور روزانه ايجاد می نمايد در خلاقيت ها و نوآوری های روزانه فرايند حل خلاق مسائل و توليد ايده ها و راهکارهای جديد روی می دهد .
1-5-2-6- خلاقيت و نوآوری کودکان
منظور از خلاقيت و نوآوری کودکان رفتارهای کلامی و عملی خلاقی است که کودکان به شکل های مختلف از خود بروز می دهند . بسياری از رفتارهای کودکان مانند گفتار و اعمال آنان در منزل ، در بازی ، يادگيری، در مواجهه با پديده های جديد ، در مهد کودک و در مدرسه رفتارهائی هستند که دارای خصوصيت خلاقيت می باشند . خلاقيت کودکان به تعبيری می تواند به عنوان خلاقيت و نوآوری روزانه کودکان محسوب گردد . با توجه به ويژگی های خاص رفتارهای خلاق کودکان و اهميت بسيار زيادی که در رشد ذهنی و شخصيتی آنان و به طور کلی رشد خلاقيت دارد از اين رو صاحبنظران ، خلاقيت و نوآوری کودکان را معمولا به عنوان دسته ای جداگانه در نظر می گيرند .
(منبع: کتاب مقدمه ای بر علم خلاقيت شناسی : دانش خلاقيت و نوآوری . نوشته سيد مهدی گلستان هاشمی . 1382. انتشارات جهاد دانشگاهی) .





TRIZدانش خلاقيت شناسي در يك نگاه و معرفي كلي
سيد مهدي گلستان هاشمي

1-1- معناي TRIZ:
واژه TRIZ (تريز) برگرفته شده از حروف اول كلمات در عبارت روسي زير مي باشد :
«Teoriya Resheniya Izobrototelskikh Zadatch»كه برابر انگليسي آن عبارت «Theory of Inventive Problem Solving» (با مخفف TIPS) است كه به معني نظريه حل ابداعانه ي مسئله مي باشد . اين دانش در سراسر جهان تحت عنوان TRIZ شناخته مي شود و متداول شدن اين نام به اين علت است كه بنيانگذار آن ، دانشمند خلاقيت شناس روسي گنريچ سائولويچ آلتشولر (G.S. Altshuller) (1998-1926) مي باشد .
دانش TRIZ با نام ها و عنوان هاي توصيف گر مخفتلفي مانند نوآوري نظام يافته[1] ، خلاقيت اختراعي[2] ، فناوري خلاقيت و نوآوري[3] ، روش شناسي اختراع[4] ، الگوريتم اختراع[5] ، روش شناسي حل مسئله هاي ابداعي[6] ، روش شناسي حل ابتكاري و ابداعانه ي مسئله[7] ، مهندسي خلاقيت و نوآوري[8] ، روش شناسي خلاقيت[9] ، خلاقيت شناسي اختراع[10] ، خلاقيت شناسي فناوري[11] و مواردي از اين قبيل ناميده مي شود (گلستان هاشمي 1382 ، 12) .

2-1- تعريف TRIZ:
دانش TRIZ مي تواند در دامنه اي از يك طيف مفهومي و گستره اي از تعاريف قرار بگيرد كه يك انتهاي آن نوعي جهان بيني خلاق يا رويكردي جامع به علوم و فناوري و انتهاي ديگر آن انواعي از ابزارهاي حل خلاق مسئله و فنون خلاقيت و نوآوري را شامل گردد.
آلتشولر TRIZ را تحت عنوان علم فناوري خلاقيت و نوآوري مي داند . با نتيجه گيري از ديدگاه آلتشولر مي توان TRIZ را نوعي علم خلاقيت شناسي (Creatology) دانست .يكي از دانشمندان برجسته TRIZ به نام سيمون ساورانسكي[12] اين دانش را چنين تعريف كرده است : « TRIZ عبارت است از يك دانش انسان گراي[13] مبتني بر روش شناسي نظام يافته[14] براي حل ابداعانه ي مسئله » (گلستان هاشمي 1382 به نقل از ساورانسكي 2000 ، 22) . همچنين برخي صاحب نظران ، TRIZ را اين چنين تعريف مي كنند : «TRIZ عبارت است از نوعي رويكرد الگوريتمي[15] براي حل ابداعانه مسائل فني و فناورانه[16] » (گلستان هاشمي 1382 به نقل از ساورانسكي 2000، 23) . با توجه به عنوان هاي توصيف گر مختلفي كه در قسمت (1) براي ناميدن TRIZ ذكر شد مي توان به شناخت بيشتري درباره مفهوم كلي دانش TRIZ دست يافت .

3-1- تاريخچه TRIZ :
شالوده هاي دانش TRIZ از سال 1946 توسط گنريچ آلتشولر بر اساس نتايج حاصل از مطالعه اختراعات مختلف پايه گذاري شد .
آلتشولر كه به پدر TRIZ لقب دارد در سال 1926 در روسيه (شوروي سابق) متولد گرديد. وي كه از همان دوران نوجواني نسبت به ابداعات و اختراعات كنجكاوي و علاقه خاصي داشت و اولين اختراع خود را در سن 14 سالگي انجام داد در اداره ي ثبت اختراعات مشغول به كار شد.
كار او كمك به مخترعين براي ثبت اختراعاتشان بود . او در حين كار، گاهي به حل مسائل فني آنان كمك مي كرد . در اين دوران بود كه او دريافت حل مسائل فني كه منجر به اختراع و نوآوري مي شود به اصول و روش هائي فراتر از تكنيك هاي خلاقيت شناخته شده تا آن هنگام نياز دارد . آلتشولر در طي مطالعات خود به اين نتيجه مهم رسيد كه يك نظريه اختراع[17] بايستي داراي چند ويژگي اصلي از جمله موارد زير باشد :
1- شامل يك فرايند گام به گام و نظام يافته باشد .
2 - بتواند از ميان گستره اي از راه حل ها مستقيما به بهترين راه حل (راه حل ايده آل يا كمال ) منجر گردد .
3- داراي ويژگي تكرارپذيري باشد .
4- 4بتواند ساختاري براي دانش ابداع ارائه نمايد.
آلتشولر بيش از 20000 اختراع ثبت شده[18] (پتنت) را مورد بررسي قرار داد تا متوجه شود اختراعات به عنوان مسئله هاي ابداعي (يعني مسئله هائي كه راه حل آنها مشخص نيست و بايستي آن را با روش هاي خلاق و ابداعي كشف كرد) چگونه حل شده اند .
از بين اين تعداد آلتشولر 40000 اختراع مهم و برجسته و به عبارتي راه حل هاي خلاق و ابداعي اصلي را مورد مطالعه عميق تر قرار داد. براساس نتايج حاصل از اين نوع مطالعات خلاقيت شناسي تحليلي ، آلتشولر به كشفيات بسيار مهمي دست يافت و اصول ، مفاهيم و روش هاي TRIZ را به عنوان يك علم نوين و بسيار با ارزش به جهان ارائه نمود .
البته اين خلاقيت و نوآوري فوق العاده مهم آلتشولر متاسفانه همانند بسيار از كشفيات و اختراعات كوچم و بزرگ تاريخ در ابتدا درك نشده و با انواع مخالفت ها ، مقاومت ها و بي مهري هاي تاسف برانگيز (آنچه كه در خلاقيت شناسي تحت عنوان اينرسي خلاقيت و نوآوري ناميده مي شود) مواجه شد و آلتشولر همانند بسياري از دانشمندان و مخترعين سختي ها و مرارت هاي بسيار زيادي را متحمل گرديد كه مطالعه آن حاكي از ارادهء والا و تلاش و پشتكار شگفت انگيز آنان است.
به دليل بي توجهي ها و مخالفت هاي اوي آن زمان ، TRIZ نتوانست به خوبي در روسيه ايفاي نقش نمايد و بعدها جايگاه آن شناخته شد . پس از پايان جنگ سرد و گسترش ارتباطات ، كشورهاي اروپائي ، آمريكا ، ژاپن و ديگر كشورها با دانش TRIZ آشنا شده و با پي بردن به اهميت فوق العاده زياد آن بلافاصله آن را جذب كرده و ضمن به كارگيري درصد رشد و توسعه آن برآمدند.
چنان كه در حال حاضر درباره TRIZ به عنوان يك دانش تخصصي تحقيقات وسيعي به عمل مي آيد و اصول و مفاهيم آن توسط بسياري از دانشمندان ، پژوهشگران ، مديران ، مهندسان و كارشناسان رشته هاي مختلف علمي در جهت حل مسائل و ايجاد نوآوري¬ها به كار گرفته مي شود و همچنان به سرعت در حال گسترش و تكامل است .
بزرگ ترين خلاقيت و نوآوري آلتشولر به عنوان يك دانشمند علوم و مهندسي ، يك دانشمند خلاقيت شناس و نيز به عنوان يك مخترع ، خلاقيت و نوآوري او درباره خود موضوع خلاقيت و نوآوري مي باشد.
آلتشولر به عنوان مخترع فنون اختراع و پايه گذار دانش TRIZ با تلاش و پشتكار بسيار جدي به مدت 52 سال در راستاي رشد و توسعه آن يكي از اصلي ترين و موثرترين بنيانگذاران علم خلاقيت شناسي و از بزرگترين دانشمندان قرن بيستم محسوب مي شود(آلتشولر در سال 1998 در آمريكا اين دنيا را ترك نمود). نقش و اهميت نظريه TRIZ شاهكار علمي آلتشولر به قدري است كه از جنبه اي مي تواند در رديف نظريه هاي علمي بزرگي مانند نظريه كوانتومي و نظريه نسبيت قرار گيرد و آلتشولر را با دانشمندان بزرگي مانند پلانك ، انيشتين ، شرودينگر ، پياژه و پائولينگ همسنگ نمايد .
نگارنده معتقد است اگر چنانچه جايزه نوبلي نيز به نام جايزه نوبل خلاقيت شناسي (مانند جوايز نوبل فيزيك ، شيمي و زيست شناسي) وجود مي داشت بي گمان آلتشولر از شايسته ترين دريافت دارندگان آن مي بود.
4-1- اجزاء اصلي دانش TRIZ :
به طور كلي مجموعه نتايج حاصل از خلاقيت شناسي تحليلي اختراعات توسط آلتشولر كه تشكيل دهنده دانش TRIZ است شامل مفاهيم مختلفي است كه مهم ترين آنها به طور خلاصه و فهرست وار موارد زير مي باشند:
1-4-1- قانون افزايش سطح ايده آل بودن[19] (قانون كمال). به اين معني كه نظام هاي فني[20] همواره به سمت افزايش درجه ايده آل بودن يا كمال خود پيش مي روند. ايده آلي يا سطح ايده آل بودن عبارت از نسبت جمع كليه جنبه هاي مثبت و مفيد سيستم به جمع كليه جنبه هاي منفي و مضر سيستم مي باشد
2-4-1- سيستم 4 مرحله اي حل مسئله : شامل مراحل زير مي باشد:
1) شناخت مسئله
2) فرمول بندي مسئله
3) جستجوي مسائل قبلا حل شده (استفاده از 39 پارامتر مهندسي)
4) استفاده از الگوهاي راه حل هاي كشف شده( به كار گيري 40 اصل اختراع)
3-4-1- سطوح 5 گانه حل مسئله و نوآوري:
شامل 5 سطح زير است:
1) راه حل هاي مشخص
2) بهبودهاي كوچك
3) بهبودهاي بزرگ
4) مفاهيم جديد
5) كشف هاي بنيادي
4-4-1- تحليل ماده- ميدان[21] (تحليل Vepol):
با استفاده از اين تحليل مسائل به طور كلي به دو دسته تقسيم مي شوند :
1-4-4-1- مسائل آشنا (مانوس) تحت عنوان مسائل استاندارد
2-4-4-1- مسائل ناآشنا (نامانوس) تحت عنوان مسائل غير استاندارد
5-4-1- قوانين 8 گانه تحول و تكامل نظام هاي فني[22] (قوانين پيشرفت فناوري)
6-4-1- تعداد 76 راه حل ابداعانه استاندارد[23] :
مسائل استاندارد شناخته شده با تحليل Vepol مي توانند با استفاده از اين 76 راه حل ابداعانه استاندارد حل شوند.
7-4-1- ماتريس تناقض ها[24]:
در نظريه TRIZ از مسئله ابداعي[25] تحت عنوان تناقض تعبير مي شود كه معني آن دو موقعيت متضاد يا دو كيفيت متعارض است ، يعني افزايش سطح كيفيت يكي موجب كاهش سطح كيفيت ديگري مي شود و حل ابداعانه مسئله ، كشف راه حل اين تناقض مي باشد.
8-4-1-تعداد 40 اصل براي اختراع و نوآوري[26]
9-4-1- مجموعه اي از تاثيرات علمي اساسي
(تاثيرات فيزيكي ، شيميائي ، هندسي و زييست شناختي)
10-4-1- روش [27]ARIZ (الگوريتم حل ابداعانه مسئله):
ARIZ يك دستورالعمل نظام يافته براي شناسائي راه حل مسئله غيراستاندارد با استفاده از قابليت هاي همه فنون و روش هاي خلاقيت مي باشد .
6-1- فوايد و كاربردهاي TRIZ
با استفاده از دانش TRIZ مي توان به نتايج و دستاوردهاي متعددي از جمله موارد زير دست يافت:
1-6-1- دستيابي به نوعي نگرش جامع علمي به ابداعات و اختراعات .
2-6-1- شكل گيري جنبه هاي بسيار مهمي از علم خلاقيت شناسي.
3-6-1- دستيابي به نوعي جهان بيني خلاق.
4-6-1- كشف انواعي از راه حل ها براي مسائل ابداعي يعني مسائلي كه با روش هاي معمولي متداول راه حل آنها به دست نمي آيد.
5-6-1- دستيابي به بهترين و موثرترين راه حل ها براي انواع مسائل علمي ، فني ، انساني و اجتماعي.
6-6-1- پيش بيني روند ابداعات و اختراعات در آينده (خلاقيت شناسي آينده شناختي)
7-6-1- ارائه آموزش هاي نوين مبتني بر TRIZ در مدارس و دانشگاه ها (خلاقيت شناسي پرورشي مبتني بر TRIZ)
8-6-1- تسهيل و تسريع روند رشد و توسعه علوم و فناوري .
7-1- ديگر رويكردهاي خلاقيت شناختي مبتني بر TRIZ
با استفاده از اصول و مفاهيم TRIZ و توسعه تحليل هاي مبتني بر آن ، رويكردهاي خلاقيت شناختي خلاصه شده يا تعميم يافته تر ديگري مانند موارد زير حاصل شده است و اين روند تكاملي همچنان ادامه دارد .
1-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي [28]USIT:
رويكرد ساده شده و عصاره اي از TRIZ (ارائه شده توسط سيكافوس[29] در شركت فورد) به معني تفكر ابداعانه ساختار يافته يكپارچه.
2-7-1- رويكرد خلاقيت شناسي AZIT(با واژگان روسي و به انگليسي ASIT[30]) : به معني تفكر ابداعانه نظام يافته پيشرفته.
3-7-1- رويكرد خلاقيت شناسي TRTS (با واژگان روسي و انگليس [31]TDTS) به معني نظريه رشد و توسعه نظام هاي فني.
4-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي TRTL(با واژگان روسي و به انگليسي [32]TDCP) به معني نظريه رشد و توسعه افراد خلاق.
5-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي [33]TTVC به معني نظريه جامع براي خلاقيت چند جانبه.
6-7-1- رويكرد خلاقيت شناختي OTSM (با واژگان روسي و به انگليسي [34]GTST) به معني نظريه عمومي تفكر قوي.
1- Systematic Innovation2- Inventive Creativity3- Creativity & Innovation Technology 4- Invention Methodology 5- Invention Algorithm 6- Solving Methodology of Inventive Problems 7- Inventive Problem solving Methodology 8- Creativity & InnovationEngineering 9- Creativity Methodology 10Invention Creatology 11-Creatology of Technology [12] - Semyon D. Savransky[13] - Human – Oriented Knowledge[14] - Systematic Methodology [15] -Algorithmic Approach [16] - Technical & Technological Problems Solving[17] -Theory of Invention [18] - PTechnical Systems[21] - Substance – Field Analysis [22] - Technical System Evolution[23] - 76 Standard Inventive Solution [24] - Contradiction [25] - Inventive Problems [26] - 40 Principles of Invention[27] - Algorithm of Invention Problem Solving[28] - Unified Structured Inventive Thinking [29] - Dr. Ed Sickafus[30] - Advanced Systematic Inventive Thinking [31] - Theory of Development of Technical Systems[32] - Theory of Development of Creative Personalities [33] - Template Theory for Versatile Creativity[34] - General Theory of Strong Thinking

مساله و TRIZ
سيد مهدي گلستان هاشمي*

چكيده :
در اين مقاله، مسئله به عنوان يكي از زير بنائي ترين مفاهيم روش شناسي TRIZ معرفي گرديده است. ضمن تعريف مسئله و حل مسئله ، به انواع مسئله پرداخته مي شود . و در انتها به ارتباط و نقش مسئله در روش شناسي TRIZ اشاره مي گردد.
واژگان كليدي :
خلاقيت شناسي ،TRIZ، مسئله ، مسئله ابداعي ، حل مسئله ، تناقض
1- تعريف مسئله
اگر تعريف هاي مختلف «مسئله» (Problem) كه با بيان هاي مختلف ارائه مي شود مورد بررسي قرار گيرد نتيجه گرفته مي شود كه همه آنها داراي مفهوم مشتركي هستند . بر اين اساس به طور خلاصه مي توان به دو تعريف جامع زير براي مسئله دست يافت :
- «مسئله ، عبارت است از فاصله ميان وضعيت موجود (S1) و وضعيت مطلوب (S2)» .
-«مسئله ، عبارت است از مجموعه اي از معلومات و مجهولات».
چنانچه به مفهوم مسئله توجه شود ملاحظه مي گردد كه انسان همواره با مسئله مواجه است و اين موضوع از عناصر اصلي علوم و فناوري است .
در اينجا لازم است اشاره شود كه مسئله با مشكل تفاوت دارد . آنچه تحت عنوان مشكل ناميده مي شود عبارت از وضعيت نامطلوبي است كه به علت وجود يك يا چند مسئله به وجود مي آيد، بنابراين مسئله عامل ايجاد مشكل مي باشد.
2- تعريف حل مسئله
با توجه به مفهوم مسئله مي توان حل مسئله (Problem Solving) را چنين تعريف نمود :
- «حل مسئله ، عبارت است از يافتن راه رسيدن از وضعيت موجود به وضعيت مطلوب».
- «حل مسئله ، عبارت است از كشف مجهولات با توجه به معلومات موجود».
بنابراين مفهوم راه حل (Solution) به معني «راه رسيدن از وضعيت موجود به وضعيت مطلوب» يا «راه كشف مجهولات» مي باشد. با توجه به تعاريف مسئله و مشكل ملاحظه مي شود كه حل مشكل وابسته به حل مسئله است.
با بررسي مفهوم حل مسئله مي توان به اين نكته مهم دست يافت كه انسان همواره در حال حل مسئله هاي مختلف بوده و علوم و فناوري در واقع راه حل هاي مختلف مي باشند.

3- انواع مسئله
مسئله ها را برحسب موضوع يا حوزه موضوعي[1] يا زمينه و رشته و نيز بر حسب الگو و روش شناسي حل كردن[2] مي توان دسته بندي نمود :
1-3-انواع مسئله از نظر موضوع و زمينه:
با توجه به مفهوم مسئله نتيجه گرفته مي شود كه در همه موضوعات و زمينه ها مسئله وجود دارد. از اين لحاظ مي توان به انواع مسئله هاي علمي ، مسئله هاي فناورانه ، مسئله هاي فرهنگي ، مسئله هاي اقتصادي ، مسئله هاي اجتماعي ، مسئله هاي هنري و مواردي از اين قبيل اشاره نمود . در اين دسته از انواع مسئله مي توان براي همه موضوعات وابسته به موارد فوق و رشته هاي علوم و فنون و معارف ، انواع مختلف مسئله در نظر گرفت مانند مسئله هاي رياضي ، مسئله هاي فيزيك ، مسئله هاي شيمي ، مسئله هاي پزشكي ، مسئله هاي روانشناسي ، مسئله هاي جامعه شناسي و بالاخره مسئله هاي فردي ، خانوادگي و زندگي . بر اين اساس مي توان همه علوم و معارف بشري را در واقع مجموعه مسئله هاي حل شده و راه حل هاي يافت شده در حوزه هاي مختلف دانست.
2-3- انواع مسئله از نظر الگو و روش شناسي حل كردن:
به طور كلي همه انواع مسئله صرفنظر از موضوع آنها ،از لحاظ الگو و روش شناسي حل كردن به دو دسته كلي مي باشند:
الف) مسئله هاي عادي يا بسته :
«مسئله هاي عادي»[3] (معمولي) يا «مسئله بسته»[4] مسئله اي است كه الگو ، قواعد ، فرمول يا روش حل آن شناخته شده و مشخص مي باشد.
به بيان ديگر چنانچه همه مراحل اصلي فرايند حل يك مسئله شناخته شده و مشخص باشد و حل كننده مسئله بتواند اين مراحل را فراگرفته و آنها را براي دستيابي به پاسخ طي نمايد در اين صورت مسئله مذكور يك مسئله معمولي يا بسته است .
مراحل اصلي فرايند حل مسئله مراحلي حساس ، بحراني و كليدي هستند كه بدون طي نمودن آنها نمي توان مسئله را حل كرد. حل مسئله هاي معمولي يا بسته همانند طي نمودن مسيري است كه جاده منتهي به مقصد آن قبلا ساخته شده و طي كننده مسير با دانستن نقشه و مشخصات مربوطه و نحوه طي كردن اين مسير مشخص مي تواند به مقصد برسد.
اصطلاح مسئله عادي يا معمولي به معني دارا بودن روش شناسي حل عادي يا معمولي مي باشد . همچنين منظور از اصطلاح مسئله بسته اين است كه چگونگي و تكليف روش حل كردن آن شناخته و مشخص شده و به تعبيري پرونده چگونگي حل آن از ابهام خارج و بسته شده است.
اين نوع مسئله ها را همچنين مي توان تحت عناوين «مسئله هاي همگرا»[5] ، «مسئله هاي قالبي» ، «مسئله هاي كليشه اي» ، «مسئله هاي تكراري» ، «مسئله هاي كلاسيك» و «مسئله هاي فرموله شده» نيز ناميد.
بديهي است بسياري از مسائلي كه انسان در موضوعات مختلف علمي ، فناوري ، اجتماعي ، اقتصادي ، سازماني ، صنعتي و غيره همواره با آنها مواجه مي باشد از نوع مسئله هاي معمولي يا بسته هستند كه هر كدام روش شناسي هاي حل شناخته شده و مشخص خود را دارند.
از اين رو حل اين نوع مسئله ها را مي توان «حل عادي مسئله»[6] ، «حل كلاسيك مسئله»[7] يا «حل همگرايانه مسئله»[8] ناميد.
به عنوان مثال مسئله هائي مانند واكنش شيميائي اسيد و باز ، محاسبه سرعت و شتاب يك خودرو ، چگونگي درمان آنفولانزا ، محاسبه مشتق و انتگرال و به طور كلي بسياري از مسئله هائي از اين قبيل از نوع مسئله هاي مذكور مي باشند(مسئله معمولي مثل نوعي بيماري است كه دارو و روش درمان آن شناخته شده و مشخص است).
ب) مسئله هاي غير عادي يا باز:
«مسئله غير عادي»[9] يا «مسئله باز»[10] ، مسئله اي است كه راه و روش حل آن ناشناخته بوده و مشخص نمي باشد. چنانچه همه يا تعدادي از مراحل اصلي فرايند حل يك مسئله ناشناخته و نامشخص بوده و نياز به ابداع يا كشف داشته باشد مسئله ، غير عادي يا باز است.
حل مسئله هاي غير معمولي يا باز همانند طي نمودن مسيري است كه جاده مشخص و از قبل تعيين شده ندارد و بنابراين بايد جاده مناسب منتهي به مقصد مورد نظر را طراحي كرده و ساخت. روش شناسي حل اين نوع مسئله ها مثل روش هاي طراحي و ماشين آلات راه سازي و ساخت جاده مي باشد. در اين حالت طي كننده مسير صرفا نقش يك مسافر را (مانند طي نمودن راه حل مسئله هاي معمولي) ندارد بلكه قبل و مهم تر از آن نقش طراح و مهندس راه و سازنده جاده و مسير را ايفا مي نمايد. اصطلاح مسئله غير عادي يا غير معمولي به اين معني است كه حل آنها از راه هاي عادي و معمولي شناخته شده و رايج امكان پذير نمي باشد و نياز به كشف راهي غير معمول و تاكنون شناخته نشده دارد.
همچنين منظور از اصطلاح «مسئله باز» اين است كه چگونگي و تكليف روش حل كردن اين نوع مسئله هنوز مشخص نشده و به تعبيري پرونده چگونگي حل آن در دست اقدام و باز مي باشد.
اين نوع مسئله ها را همچنين مي توان «مسئله واگرا»[11] ، «مسئله خلاق»[12] ، «مسئله غير كلاسيك»[13] و «مسئله ابداعي»[14] (در بيان TRIZ) ناميد .
با تامل درخصوص انواع مسائلي كه انسان همواره با آنها مواجه مي باشد مي توان دريافت كه تعداد مسئله هاي غير معمولي يا باز بسيار بيشتر از مسئله هاي معمولي يا بسته است. انسان در جنبه هاي مختلف علم ، فناوري ، جامعه ، سازمان ، اقتصاد و غيره همواره با مسائل تازه و جديدي مواجه است كه اكثر آنها از نوع مسئله هاي غير معمولي يا باز هستند. مسئله باز مثل نوعي بيماري است كه دارو و روش درمان آن هنوز ناشناخته و غير مشخص است. الگو و روش شناسي حل مسئله هاي باز تفاوت بنيادي با مسئله هاي بسته دارد.
حل مسئله هاي باز مستلزم نوعي فرايند ابداعي و اكتشافي است و از اين رو نيازمند خلاقيت ، ابتكار ، ابداع ، كشف و نوآوري مي باشد.
از اين رو حل اين نوع مسئله ها را مي توان تحت عنوان «حل غير عادي مسئله»[15] ،«حل باز مسئله»[16] ، «حل خلاق مسئله»[17] ، «حل واگرايانه مسئله»[18] و «حل ابداعانه مسئله»[19] (به بيان TRIZ) ناميد.
فرايندهاي اكتشاف علمي ، ابداع ، اختراع ، خلق و توسعه تكنولوژي در واقع داراي ماهيت اين نوع حل مسئله مي باشند. بايد توجه داشت كه هر مسئله بسته يا معمولي قبل از كشف چگونگي و روش حل آن در واقع ابتدا مسئله باز يا غير معمولي بوده است . مسائل باز وقتي حل شوند به مسائل بسته تبديل مي شوند.

4-مسئله و TRIZ
جنبه اصلي و بنيادين دانش TRIZ كه در اسم انتخابي آن (نظريه حل ابداعانه مسئله) توسط آلتشولر نيز بازتاب يافته روش شناسي بودن آن براي حل مسئله هاي باز يا ابداعي مي باشد.
در وحله اول TRIZ با مسئله هاي باز در حوزه فناوري و سپس در مراحل بعدي (كه نتيجه توسعه كاربردهاي TRIZ مي باشند) با مسئله هاي باز در ديگر حوزه ها (اعم از علوم پايه ، علوم انساني ، علوم فني و مهندسي ، سازمان و مديريت و غيره) سر و كار دارد.
دانش TRIZ بر مفهوم «مسئله ابداعي يا اختراعي» (Inventive Problem) تاكيد دارد و در تبيين آن مفهومي تحت عنوان «تناقض» (Contradiction) مطرح مي شود.
1-4-مفهوم تناقض
در دانش TRIZ مفهوم تناقض از مفاهيم بنيادي و اصلي است . منظور از تناقض دو ويژگي يا وضعيت متعارض يا متضاد با يكديگر مي باشد.
اگر چنانچه بين دو ويژگي يك سيستم حالت تضاد و ضد و نقيض بودن وجود داشته باشد يعني ايجاد تغيير مثبت در يك ويژگي (مثلا افزايش كيفيت يك محصول ) منجر به ايجاد تغيير منفي در يك ويژگي ديگر(مثلا ازدياد قيمت محصول) بشود در اين صورت سيستم دچار تناقض مي باشد.
دانش TRIZ بيان مي دارد كه مسئله ابداعي با وجود نوعي تناقض همراه است و حل مسئله (مثلا اختراع) هنگامي روي مي دهد كه اين تناقض برطرف شود.
يكي از مهم ترين نقش هاي TRIZ ، شناسائي و تحليل تناقض ها و ارائه راهكارهاي بر طرف نمودن آن مي باشد.
- مثالي درباره تناقض:ي از مهم ترين مسئله هاي باز (مسئله ابداعي يا غير معمولي) در حوزه سلامت انسان و پزشكي ناشي از بيماري سرطان است كه در اثر آن سيستم بخشي از سلول ها از تعادل خارج شده و به رشد غير معمولي دچار مي شوند . رويكرد كلي درماني (مثل شيمي درماني يا پرتودرماني) بر آن است كه جلوي رشد غير اصولي سلول هاي غير متعادل به طريقي گرفته شده و از بين بروند.
در اين موضوع اين تناقض اصلي وجود دارد كه دارو يا پرتو داراي تاثير مثبت بر سلول هاي سرطاني (توقف رشد و از بين رفتن سلول هاي سرطاني) و تاثير منفي بر سلول هاي سالم (آسيب به سلول هاي سالم) مي باشد.
انتظار مي رود چنانچه اين تناقض برطرف شود آنگاه داروي قاطع درمان اين بيماري نيز ابداع يا كشف گرديده و به عبارتي مسئله مذكور حل شده است.
2-4-انواع تناقض
در دانش TRIZ به منظور شناخت بهتر ، انواع تناقض ها به دو دسته اصلي تقسيم شده اند. بنابراين هر مسئله ابداعي ممكن است با يك يا چند نوع از تناقض ها همراه باشد.
1- تناقض يا تضاد فني (Technical Contradiction) :
منظور از تناقض فني در يك سيستم فني «وجود يك رابطه متضاد و ضد و نقيض بين دو ويژگي يك سيستم يعني تعارض بين دو زير سيستم آن» مي باشد.
درسيستمي كه تناقض وجود دارد يك تغيير مثبت در يك زيرسيستم ، منجر به بروز يك نتيجه منفي در زير سيستم ديگر مي شود. مسئله ابداعي ، مسئله اي است كه داراي تناقض بوده و حل آن مستلزم رفع وضعيت تناقض است ، به عبارتي راه حل مسئله ابداعي در واقع راه حل رفع تناقض مي باشد.
مثال :
مثال هاي زير بيانگر تناقض يا تضاد فني مي باشند:
- افزايش كيفيت عامل A در سيستم، منجر مي شود به: كاهش كيفيت عامل B در همان سيستم
- افزايش قط لوله (افزايش استحكام) ، منجر مي شود به : افزايش وزن لوله
- افزايش سرعت خودرو ، منجر مي شود به : افزايش مصرف سوخت
- افزايش كيفيت محصول X ، منجر مي شود به : افزايش قيمت آن .
2- تناقض يا تضاد فيزيكي (Physical Contradiction)
- منظور از تناقض يا تضاد فيزيكي وجود همزمان هماهنگي و تعارض مي باشد. در اين حالت ايجاد تغيير در يك زير سيستم به طور همزمان از يك طرف منجر به ايجاد يك نتيجه مثبت و در عين حال از طرف ديگر منجر به بروز يك نتيجه منفي مي شود.
مثال
در يك ترانزيستور ، اگر ولتاژ افزايش يابد در نتيجه آستانه ولتاژ (كه يك نتيجه خوب است) افزايش مي يابد ولي از طرف ديگر آنگاه ترانزيستور در فركانس هاي پائين تري عمل خواهد كرد (نتيجه منفي) حال اگر ولتاژ كاهش يابد آنگاه ترانزيستور مي تواند در فركانس هاي بالاتر عمل كند (نتيجه مثبت) اما از طرفي در اثر آن تغييرات سريع ولتاژ موجب عملكرد غير قابل پيش بيني و نامطلوب ترانزيستور مي شود (نتيجه منفي) .
- در يك چيپ نيمه هادي ، كاهش ثابت دي الكتريك از يك طرف منجر به كاهش پارازيت ها مي شود (نتيجه مطلوب) ولي از طرف ديگر امكان ذخيره سازي اطلاعات كاهش مي يابد (نتيجه نامطلوب) و با افزايش ثابت دي الكتريك وضعيت ذكر شده جابه جا مي شود .
دانش TRIZ در مواجهه بامسئله هاي ابداعي و به عبارتي در مواجهه با تناقض ها ابزارهاي موثري مانند ماتريس تناقض ها و 40 اصل ابداعي براي شناسائي و رفع تناقض ها در سيستم و به عبارتي حل مسئله ابداعي ارائه مي نمايد .
5- منابع :
1- ساورانسكي ، سيمون .(2000) . مهندسي خلاقيت TRIZ . ترجمه سيد مهدي گلستان هاشمي و عليرضا منصوريان. 1383.
2-Altshuller ،- Altshuller, G.S. 1984. Creativity as an Exact Science .، Gordon and Breach Science.
3- Altshuller ،G & Shulyak ، L . 1998 . 40 Principles – TRIZ Keys to Technical Innovation and Technical Creativity . Worcestre ، ma : Technical Innovation Center ، Inc .
[1] - Field [2] - solution Methodology [3] - RoutineProblem [4] - Closed Problem[5] - Convergent Problems [6] - Routine Problem Solving [7] - Classic Problem Solving[8] - Convergent Problem Solving [9] - Non – Routine Problem 0] - Open Problem [11] -Divergent Problem[12] - Creative Problem[13] - Non-Classic Problem [14] - Inventive Problem [15] - Non – Routine Problem Solving[16] - Open Problem Solving [17] - Creative Problem Solving [18] - Divergent Problem Solving[19] - Inventive Problem Solving
دانش پيشگام عصر خلاقيت و نوآوري
پرده بگردان و بزن ساز نو هان که رسيد از فلک آواز نو
تازه و خندان نشود هوش و گوش تا زخرد در نرسد راز نو (مولانا)